1784 Conversio ex haeresi lutherana coram missionario apostolico facta

Laudetur Jesus Christus!	Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!
Quod honestus Ephrem König professione sua linitextor Kobilinii oriundus haeresim lutheranam accepta prius sufficienti instructione in doctrina christiana coram M. venerabili patre Paulo Liebich missionario apostolico ordinis nostri ejuraverit, consuetisque sacramentis die infra specificato refectus fuerit, hisce attestor, eundemque benevolentia ac charitati catholicae insinuatum volo.	Iż uczciwy Efrem König, z zawodu płóciennik, pochodzący z Kobylina, po przyjęciu dostatecznego pouczenia o doktrynie chrześcijańskiej, przed czcigodnym [?] ojcem Pawłem Liebich misjonarzem apostolskim z naszego zakonu wyrzekł się herezji luterańskiej oraz został pokrzepiony zwyczajowymi sakramentami dnia niżej wyrażonego, to zaświadczam, życząc mu, by przeniknęła go życzliwość i miłość chrześcijańska.
Datum in conventu Ravicensi patrum reformatorum, die 7 Augusti 1784.	Wydano w konwencie rawickim ojców reformatów dnia 7 sierpnia 1784.
(-) Frater Josephus Ritter reformatus guardianus Ravicensis, mp.	(-) Brat Józef Ritter, reformata, gwardian rawicki, ręką własną.

Or.: Parafia Sarnowa, AAP sygn. PM 263/02, s. 657.

Świadectwo konwersji z luteranizmu wydane przez rawickich reformatów.

1744 Submissio quoad prolem in fide catholica educandam

Eodem die [5ta Februarii 1744]. Idem vicarius [Jacobus Rakowicz vicarius Sarnoviensis] benedixi matrimonium inter famatos Zachariam Radek civem Sarnoviensem sutorem acatholicum et Agnethem Pilarząnka dictam de villa Gay oriundam catholicam, praemissis tribus bannis diebus festivis expeditis. Testes: magnifica Marianna de Zakrzewskie Kierska domina et haeredissa Sarnoviensis, magnifici Antonius et Isidorus Zakrzewscy et alii quam plurimi domini. Et hic in continenti praeassertus neosponsus spopondit in praesentia fide dignorum catholicorum, nimirum Adami Dąmbrowicz proconsulis et Matthia Sadzikoski advocati, civium Sarnoviensium, prolem utriusque sexus in fide orthodoxa educandam absque ulla exprobratione et rixa suae uxoris.	Tegoż dnia [5 lutego 1744]. [Ja], tenże wikariusz [Jakub Rakowicz wikariusz sarnowski], pobłogosławiłem małżeństwo pomiędzy sławetnymi Zachariaszem Radek mieszczaninem sarnowskim, szewcem, akatolikiem i Agnieszką zwaną Pilarzanką, pochodzącą ze wsi Gaj, katoliczką, poprzedziwszy to trzema zapowiedziami ogłoszonymi w dni świąteczne. Świadkowie: wielmożna Marianna z Zakrzewskich Kierska1, pani i dziedziczka Sarnowy, wielmożni Antoni i Izydor Zakrzewscy i inni liczni panowie. Następnie wspomniany nowożeniec zobowiązał się pod przysięgą w obecności godnych wiary katolików, mianowicie Adama Dąbrowicza burmistrza i Macieja Szadzikowskiego wójta, mieszczan sarnowskich, iż potomstwo płci obojga wychowa w wierze katolickiej2, nie czyniąc żadnych zarzutów ani nie wzniecając sporów ze swoją żoną.
NB. Literae ab illustrissimo officio hac in circumstantia ad illlustrem praepositum directae de tenore tali:	NB. Pismo od prześwietnego konsystorza w tej sprawie, skierowane do jaśnie oświeconego proboszcza, w brzmieniu następującym:
"Illustris admodum reverende domine, frater observandissime! Skrupuł, który WMMPan miałeś w daniu ślubu mieszczaninowi sarnowskiemu z pokojową JeymćPani Kasztelanicowy z tej racji, że sponsus jest luter, tak rezolwuję, aby tenże mieszczanin submisją uczynił, jako proles utriusque sexus będzie edukowana in fide orthodoxa catholica, i że przyszłej żonie non exprobrabit eandem fidem catholicam, którą to submisją konotuj WMMPan w metryce copulatorum. His peractis, ponieważ już zapowiedzi wyszły, możesz WMMPan bezpiecznie dać ślub. His expressis jestem solita observantia illustris admodum reverendae dominationis vestrae. Addictissimus frater et ad obsequia paratissimus servus.	„Jaśnie Oświecony Przewielebny Panie3, Wielce Szanowny Bracie! Skrupuł, który WMMPan4 miałeś w daniu ślubu mieszczaninowi sarnowskiemu z pokojową JeymćPani Kasztelanicowy z tej racji, że oblubieniec jest luteraninem, tak rozwiązuję, aby tenże mieszczanin uczynił zobowiązanie, iż potomstwo płci obojga wychowa w wierze katolickiej i że przyszłej żonie nie będzie wypominał tejże wiary katolickiej, które to zobowiązanie zapisz WMMPan w metryce zaślubionych. Następnie, ponieważ już zapowiedzi wyszły, możesz WMMPan bezpiecznie dać ślub. Kończąc, pozostaję z należnym uszanowaniem wobec Jaśnie Oświeconej Przewielebności Waszej. Szczerze oddany brat i do usług zawsze gotowy sługa.
(-) X. Józef Pawłowski, mpp.	(-) X. Józef Pawłowski5, ręką własną.
Z Poznania, die 29 Januarii 1744." [s. 182]	Z Poznania, dnia 29 stycznia 1744."
In superficie harum literarum tenor ejusmodi:	Na odwrocie6 dokumentu słowa następujące:
"Illustri et admodum reverendo domino Stephano Lisiecki, ecclesiarum collegiatae Beatae M. V. in summo Posnaniensis canonico, parochialis Sarnoviensis praeposito, domino fratri observandissimo w Sarnowie."	"Jaśnie Oświeconemu i Przewielebnemu Panu Stefanowi Lisieckiemu, kanonikowi kolegiaty NMP in summo w Poznaniu, prepozytowi kościoła parafialnego w Sarnowie, Wielce Szanownemu Panu Bratu, w Sarnowie."

Kop.: Parafia Sarnowa, Liber Copulatorum ab anno 1744, AAP sygn. PM 263/01, s. 181-182.

Pod aktem metrykalnym małżeństwa mieszanego skopiowano pismo oficjała poznańskiego zawierające warunki, pod którymi należy je zawrzeć.

¹ Marianna z Zakrzewskich Kierska - wdowa po Samuelu Kierskim, kasztelanicu rogozińskim.
² dosł. prawowiernej (łac. orthodoxa).
³ Panie (za łac. Domine) - zwrot grzecznościowy stosowany wobec duchowieństwa jeszcze w XVIII-wiecznej polszczyźnie. W łacińskiej formule "Habemus papam" tytułuje się papieża podwójnym Dominus.
⁴ WMMPan - Wielce Mnie Miłościwy Panie lub Wielmożny a Mnie Miłościwy Panie.
⁵ Józef z Werbna Pawłowski, wikariusz generalny i oficjał poznański 1739-1759, archidiakon pszczewski.
⁶ tj. na stronie adresowej pisma. Kopert jeszcze nie stosowano; przed wysłaniem składano arkusz z pismem na kilka części, pieczętowano i opatrywano adresem.

1746 Approbatio ad excipiendas confessiones congregationi S: Philippi Nerei Oratorii Gostinensis inserviens

Josephus comes de Werbno Pawłowski

S. T. D., in ecclesia cathedrali archidiaconus Pscevensis

vicarius in spiritualibus et officialis generalis Posnaniensis

Illustri et admodum reverendo Michaeli Ładynski congregationis sancti Philippi Nerii oratorii Gostinensis praeposito, nobis in Christo dilecto, salutem in Domino. Saluti animarum pretioso sanguine Christi redemptarum quantum in Domino possumus consulere cupientes, ut liceat tibi per examen habiti reperto [?], utriusque <sexus> Christi fidelium, citra praejudicium tamen alterius parochiae, confessiones audire eosque a peccatis et delictis ipsorum, quae tibi corde contriti et ore confessi fuerint, in casibus:

- abusus sacrarum reliquiarum,

- sortilegii,

- divinationis,

- maleficii,

- violationis ecclesiae seu coemeterii,

- homicidii voluntarii sive casualis ex culpa praecedente vel data opera rei illicitae secuti,

- membri principalis mutilationis,

- procurationis abortus, etiam non secuto effectu,

- oppressionis propriae prolis etiam temeraria in eodem lecto collocatione [?],

- stupri per vim illati,

- incestus,

- raptus,

- falsificationis literarum magni momenti
ac caeterorum sedi ordinariae, tam de jure communi quam consuetudine reservatis, quorum specialis descriptio in constitutionibus provincialibus libro 4 litteras de poenitentia et remissione continentibus [?] sufficienter enumerata.

Tum etiam in casibus quos specialiter sibi celsissimus princeps loci ordinarius in litera pastorali reservavit,

/: - symoniacis tamen ob annexam papae reservatam excommunicationem,

- percussoribus notoriis clericorum,

- raptoribus decimarum ac quorumvis bonorum ecclesiasticorum detentoribus,

- rerum ecclesiasticarum iniquis emptoribus,

- nec non post defunctos clericos quarumcunque rerum usurpatoribus

semper exceptis :/

in forma ecclesiae consueta absolvere, absolutionisque beneficium in foro conscientiae, [s. 2] injuncta illis prius pro more culpae salutari poenitentia tibi bene visa, impendere, praesentemque facultatem, sicut praemittitur [?], authoritate nostra, qua hac in parte fungimur concessam presbyteris congregationis suae praedictae Gostinensis, quos idoneos esse judicaveris, communicare et ad excipiendas confessiones approbare, praemissa authoritate nostra facultatem damus et concedimus, praesentibus literis nostris hinc ad decursum trium annorum tantum valituris. In quorum fidem etc.

Datum in cancellaria consistorii generalis Posnaniensis die 12ma mensis Augusti anno Domini 1746to.

(-) Josephus Pawłowski officialis generalis Posnaniensis, mp.

Datur etiam facultas absolvendi ab haeresi pro personis triginta.

[L. S.]

Annuendo petitis illustris et admodum reverendi Michaelis Ładynski congregationis sancti Philippi Nerii oratorii Gostinensis iterato pro triennio electi praepositi, suprascriptam facultatem sacramentaliter absolvendi Christi fideles poenitentes et contritos gratiose sibi concessam et respective ad presbyteros praememoratae congregationis, quos idoneos viderit, extensive indultam hinc ad decursum trium annorum, authoritate qua fungor hac in parte ordinaria, innovandam esse duxi, prout praesentibus in Dei nomine innovo, concedo et prorogo,

una cum potestate a Sancta [s. 3] Sede Apostolica celsissimo principi gratiose concessa, suo vero officio consistoriali Posnaniensi communicata, videlicet absolvendi a casibus bullae Coenae Domini ac ab haeresi tum in aposthasiam prolapsos, in illis tamen partibus ubi impune grassatur haeresis, cuilibet presbytero dictae congregationis idoneas ad personas decem impertitur. In cujus rei fidem.

Datum in cancellaria consistoriali Posnaniensi die 2da mensis Novembris anno Domini 1754to.

(-) Joannes Krall, UJD, canonicus cathedralis Posnaniensis, judex surrogatus, mp.

Supramemorato illustri praeposito aliisque congregatistis presbyteris datur uno praesenti [?] contextu facultas benedicendi cruces, imagines, apparatus caeteraque utensilia ecclesiastica, ubi Sacra Unctio non intercedit, praesentibus per triennium valituris.

(-) idem judex surrogatus, mp.

[in dorso] Approbatio ad excipiendas confessiones congregationi sancti Philippi Nerei oratorii Gostinensis inserviens. 1746to. Eadem approbatio [?] 1754 2da mensis 9bris datur.

Or.: Święta Góra, Józef Pawłowski wikariusz i officjał poznański, udziela zezwala kapłanom Kongregacji Oratorium św. Filipa Neri w Gostyniu na rozgrzeszenie z cenzur zarezerwowanych, sygn. B/23, s. 1-3.

Oficjał poznański udziela kapłanom kongregacji oratorianów w Gostyniu władzy rozgrzeszania z tzw. rezerwatów czyli cięższych grzechów, których rozgrzeszanie przysługuje tylko papieżowi i biskupom.

Dotyczy to następujących przestępstw wyliczonych w konstytucjach gnieźnieńskiej prowincji kościelnej:

- nadużyć związanych z relikwiami,

- wróżenia,

- zaklinania,

- magii szkodliwej [dziś byśmy powiedzieli: czarnej magii; łac. maleficium],

- znieważenia kościoła lub cmentarza,

- zabójstwa dobrowolnego lub przypadkowego zawinionego lub będącego następstwem czynu niedozwolonego,

- uszkodzenia ważniejszych członków ciała [łac. membra principalia różnie rozumiane: u Arystotelesa serce, wątroba, mózg i jądra; w komentarzu Antoniego Goudin OP do św. Tomasza: mózg, wątroba, oko i in.],

- spędzenia płodu, choćby bezskutecznego,

- uduszenia własnego dziecka, choćby przypadkowo we własnym łóżku [?],

- zgwałcenia,

- kazirodztwa,

- porwania,

- fałszowania pism władz diecezji, tak ważniejszych, jak i innych.

Ponadto filipini otrzymują władzę rozgrzeszania w przypadkach zastrzeżonych przez ordynariusza w jego liście duszpasterskim, z wyjątkiem:

- symonii (z powodu związanej z nią ekskomuniki zastrzeżonej papieżowi),

- notorycznego bicia duchownych,

- grabieży dziesięcin lub zajęcia dóbr kościelnych,

- niedozwolonego nabycia własności kościelnej,

- przywłaszczania majątku po zmarłych duchownych.

Podkreślono, że słuchanie spowiedzi na Świętej Górze ma się odbywać „bez szkody dla innych parafii”. Upoważnienie to wydano w roku 1746 na okres 3 lat, dołączając (adnotacja pod podpisem oficjała) upoważnienie na rozgrzeszenie od herezji dla 30 osób.

Dalej na tym samym arkuszu znajduje się dokument z 1754 roku – odnowienie poprzedniego upoważnienia na 3 lata, z dołączeniem władzy rozgrzeszania:

- ciężkich przestępstw zagrożonych karą ekskomuniki wymienionych w tzw. bulli In Coena Domini (lista cenzur kościelnych tradycyjnie odczytywana w Rzymie w Wielki Czwartek, skąd nazwa; w użyciu do 1770 roku),

- herezji i apostazji dla 10 osób, lecz tylko tam, gdzie herezja „bezkarnie się panoszy”.

Udzielono też filipinom („kongregatystom”) 3-letniego upoważnienia do poświęcania krzyży, obrazów i różnych sprzętów kościelnych (co było zastrzeżone biskupowi), z wyjątkiem naczyń na olej chorych.

1722 Contractus ante copulationem quoad prolem in fide catholica educandam

Hic liber continet copulatos, quorum unus fidei catholicae et secundus neosponsus sectae lutheranae, sequen[tes] neosponsi porrecta sibi invicem manu appromiserunt se educaturos prolem futuram utriusque sexus in fide catholica, praesentibus testibus catholicis. Hoc intendit synodus habita Varsaviae dioecesis Posnaniensis anno 1720 die 27 Februarii, cujus tenor talis:	Księga ta zawiera [wpisy] zaślubionych, z których jedno jest wiary katolickiej, drugie zaś należy do sekty luterańskiej. Niniejsi nowożeńcy, podawszy sobie wzajemnie dłonie, w obecności świadków katolików przyrzekli wychować swe przyszłe dzieci płci obojga w wierze katolickiej. Tak zażyczył sobie obradujący w Warszawie synod diecezji poznańskiej roku 1720, dnia 27 lutego, w słowach:
„Matrimonia cum hereticis non ineant, nisi spoponderint fieri catholici cautionemque juratoriam fecerint in consistorio vel (ob loci distantiam ab eodem) coram parocho et testibus fide dignis circa libros copulatorum de non avocando altero conjuge a fide catholica, tum de educanda futura prole utriusque sexus in eadem fide Romana catholica. In casum [!] vero mortis catholici, tempestive statim circa matrimonium declaretur et constituatur tutor catholicus prolis tam masculinae quam faemininae.”	„Nie wolno zawierać małżeństw z heretykami, chyba że przysięgną, iż zostaną katolikami i poprzez przysięgę poręczą w konsystorzu lub (jeśli mają do niego daleko) przed proboszczem i wiarygodnymi świadkami, z zapisem do ksiąg metrykalnych, iż nie będą odwodzić współmałżonka od wiary katolickiej, a przyszłe potomstwo płci obojga wychowają w tejże wierze rzymskokatolickiej. Zaś w przypadku śmierci [współmałżonka] katolika, zaraz przy zawarciu małżeństwa ma zostać wybrany i ustanowiony katolicki opiekun dla dzieci: zarówno dla chłopców, jak i dla dziewczynek.”
Idem vult visitatio Zalaszowiana, videatur constitutio capitularis hujus collegiatae in capitulo celebrato anno 1721 die 11 Januarii. Praeterea curatos animat, stringit, obligat Ecclesiastes capitulo 29: „Recupera proximum secundum virtutem tuam”.	Tak też życzy sobie wizytacja Załaszowskiego1, patrz: postanowienie kapitulne tej [tj. czarnkowskiej] kolegiaty na kapitule 11 stycznia 1721 roku. Zachęca też i zobowiązuje proboszczów [do tego] Eklezjastes w rozdziale 29: „Pomagaj bliźniemu według swej możności.”2
[dwa akty ślubów] [s. 896]
[19 XI 1722] Pater Petrus Chodzinski ecclesiae collegiatae Czarncoviensis canonicus confirmavit matrimonium inter Christophorum Deyt opilionem sectae lutheranae de villa Brzezno et Mariannam Gerkowną catholicam de villa Walkowice, praemissis bannis, praesentibus testibus catholicis: famato Christophoro Luxteit de oppido et Martino Gorzny de villa Brzezno.	Ksiądz Piotr Chodziński, kanonik kościoła kolegiackiego w Czarnkowie, zatwierdził małżeństwo pomiędzy Krzysztofem Deit owczarzem, z sekty luterańskiej, ze wsi Brzeźno a Marianną Gerkówną, katoliczką, ze wsi Walkowice, poprzedziwszy zapowiedziami, w obecności świadków, katolików: sławetnego Krzysztofa Luxteit z miasta [Czarnkowa] i Marcina Górznego ze wsi Brzeźno.
Siquidem Christophorus Deyt opilio est lutheranus neosponsus et Marianna Gerkowna neosponsa catholicae fidei, ideo neosponsi praedicti inierunt contractum ante copulationem quoad prolem futuram per has conditiones expressas. Iste contractus roboratus est per acta proconsularia Czarncoviensia feria quarta post festum sancti Michaelis Archangeli [30 IX] anno 1722. Asensus [?] unanimis neosponsorum est talis, hujus tenor:	Ponieważ Krzysztof Deit owczarz jest luteraninem, a Marianna Gerkówna wyznaje wiarę katolicką, dlatego  nowożeńcy ci przed ślubem zawarli kontrakt co do warunków [wychowania] przyszłego potomstwa. Kontakt ten nabrał moc prawną poprzez wpisanie do akt burmistrzowskich w Czarnkowie w środę po święcie św. Michała Archanioła [30 IX] roku 1722. Uzyskano jednomyślną zgodę nowożeńców na poniższe warunki:
1ma. Ut proles utriusque sexus fiat catholicae fidei, tam filii quam filiae. 2da. Si vero neosponsus lutheranus induxisset aut sollicitasset prolem utriusque sexus ad lutheranismum, pro hoc tamdiu tenebitur in carcere sive in oppido sive in villa, quamdiu non sistet prolem ad reverendos praesbyteros hujus ecclesiae. 3tia. Prolem quae inhoabat annum octavum tenebuntur praesentare et adducere ad ecclesiam pro tempestive informatione in fide catholica. 4ta. Si praedicta Marianna uxor Christophori obiisset prius et maritus lutheranus supervixisset, appromisit se nullo modo procuraturum nec tacturum prolem ad heresim, sed ut permaneat [s. 897] in fide catholica, sub amissione omnium bonorum. 5ta. Non alliciet neque sollicitabit catholicam neosponsam ad violationem jejuniorum et festorum, quod si convictus fuerit de hoc, mulctam pecuniariam imperiales tres duros pro qualibet transgressione expositurus est: medietas una cedat ecclesiae Czarncoviensi, secunda spectabili magistratui Czarncoviensi.	1. Że dzieci płci obojga będą wiary katolickiej: tak synowie, jak i córki. 2. Jeśli zaś nowożeniec luteranin doprowadzi lub nakłoni dziecko płci dowolnej do luteranizmu, zostanie za to zatrzymany w więzieniu czy to w mieście, czy na wsi, dopóki nie przyprowadzi dzieci do wielebnych księży tego kościoła. 3. Dziecko, które zaczęło ósmy rok życia, należy przyprowadzić do kościoła celem należytego wykształcenia w wierze katolickiej. 4. Jeśli wspomniana Marianna, żona Krzysztofa, umrze pierwsza, a mąż luteranin ją przeżyje, zobowiązuje się w żaden sposób nie zachęcać ani nakłaniać dzieci do herezji, lecz do wytrwania w wierze katolickiej, pod karą przepadku wszystkich dóbr. 5. Nie będzie zachęcał ani nakłaniał swojej żony katoliczki do łamania postów i świąt nakazanych, a jeśli by mu tego dowiedziono, ma zapłacić karę pieniężną w wysokości trzech twardych talarów za każde przekroczenie tego nakazu: połowa przypadnie kościołowi w Czarnkowie, połowa zacnie sławetnemu magistratowi w Czarnkowie.
Praeter acta proconsularia Czarncoviensia sunt etiam inscripta contractus matrimoniales hujusmodi copulatorum in actis advocatialibus, quos licet videre feria secunda ante festum sancti Martini Episcopi et Confessoris [9 XI] anno 1722.	Poza tymi aktami burmistrzowskimi czarnkowskimi, kontrakty ślubne podobnych małżeństw zapisano też w aktach wójtowskich, które można zobaczyć [pod datą] poniedziałek przed świętem św. Marcina Biskupa i Wyznawcy [9 XI] roku 1722.
[4 akty ślubów] [s. 898]
In generali visitatione nostra die 9 Decembris 1726 subscripsimus, hac addita ordinatione nostra, quatenus tam sacris canonibus quam pastoralium epistolarium praescriptis vetantibus catholici cum haereticis amplius non copulentur.	Podpisaliśmy podczas naszej wizytacji generalnej 9 grudnia 1726 roku3 dodając zarządzenie, aby nie udzielano już ślubów katolików z protestantami, czego zabraniają święte kanony oraz przepisy listów pasterskich.
(-) Franciscus Libowitz, Sacrae Theologiae et Utriusque Juris Doctor, cathedralis canonicus Posnaniensis, generalis specialiter deputatus visitator, manu propria	(-) Franciszek Libowicz, doktor świętej teologii i praw obojga, kanonik katedralny poznański, wizytator generalny ze specjalnym zleceniem, ręką własną.

Źródło: Parafia Czarnków, AAP sygn. PM 052/01, s. 895, 896-897, 898.

Fragment parafialnej księgi zaślubionych dotyczący małżeństw mieszanych.

¹ Dosłownie wizytacja załaszowska - wizytacja archidiakonatu poznańskiego 1695-1696 przez Mikołaja Załaszowskiego archidiakona poznańskiego (por. AAP sygn. AV 18).
² Mdr 29, 20 (tłum. za Biblią Tysiąclecia); Wulgata: Ecclesiasticus 29, 27.
³ Notatka sporządzona w księdze metrykalnej podczas wizytacji archidiakonatu poznańskiego 1726-1728 (por. AAP sygn. AV 20).

1839 Reconciliatio sacerdotis peccatoris

Die 18 Januarii 1839 illustrissimum ac reverendissimum consistorium archiepiscopale Posnaniense missit ad nostras aedes Philippum Krause, qui anno 1805 in dioecesi Vratislaviensi ordinatus presbyter, obibat munia tum vicarii tum etiam curati usque ad annum 1813, in quo duxit uxorem feminam acatholicam coram pastore acatholico, cum qua vixit in concubinatu usque ad annum 1829, procreavitque filios et filias. Taliter proitus fungebatur quibus officiis civilibus inferioris gradus non solum usquae [!] ad mortem suae publicae concubinae, quae subsequuta [!] est anno 1829, sed etiam et post.	Dnia 18 stycznia 1839 roku prześwietny i najprzewielebniejszy konsystorz poznański posłał w nasze progi Filipa Krause, który po przyjęciu święceń kapłańskich w roku 1805 w diecezji wrocławskiej pełnił posługę wikariusza, a nawet plebana (curatus) do roku 1813, kiedy to przy asyście pastora pojął za żonę kobietę niekatoliczkę, z którą żył w konkubinacie aż do roku 1829, płodząc synów i córki. Tak postąpiwszy sprawował różne urzędy świeckie niższego stopnia nie tylko do śmierci swojej publicznej konkubiny, która nastąpiła w roku 1829, lecz również później.
Tandum [!] concepit animo regredi ad gremium Ecclesiae catholicae et reassumere statum sacerdotalem, et hoc intuitu procuravit sibi literas dimissoriales ex dioecesi Vratislaviensi et transmigravit ad nostram dioecesim Posnaniensem, ubi susceptus missus venit in aedes nostrae congregationis, daturus spatio hebdomadarum quatuor probationem suae conversionis, atque applicaturus se scientiae tum sacrae theologiae tum rituum ecclesiasticorum.	W końcu powziął zamiar powrotu na łono Kościoła katolickiego i do stanu kapłańskiego. Postarał się więc o pismo zwalniające (litterae dimissoriales) z diecezji wrocławskiej i przeprowadził się do naszej diecezji poznańskiej, gdzie został przyjęty i skierowany w progi naszej kongregacji, by po upływie 4 tygodni potwierdzono szczerość jego nawrócenia oraz by zajął się [tu] nauką teologii oraz obrzędów kościelnych.
Ast nos memores eundem subjacere excommunicationi latae sententiae, quamvis authoritate illustrissimi consistorii admisimus eum ad alia exercitia nostra spiritualia, attamen prohibuimus addesse [!] sacrificiis missarum. Quod ille nimia anxietate ferens, porrectis litteris ad praedictum consistorium petiit reconciliari Ecclesiae sanctae. Cui annuendo, demandatum est reverendo praeposito congregationis illummet reco[nci]liendum in foro conscientiae, quod revera subsecutum est die 16 Februarii. Quae de caetero cum illo evenient, futurum tempus monstrabit.	Jednak my, pamiętając że podlega ekskomunice latae sententiae, wprawdzie z polecenia prześwietnego konsystorza dopuściliśmy go do różnych naszych ćwiczeń duchowych, jednak zakazaliśmy mu uczestnictwa w ofierze mszy. Wielce go to zmartwiło i wystosował prośbę do wspomnianego konsystorza, by pojednano go z Kościołem świętym [zdejmując ekskomunikę]. Konsystorz do prośby się przychylił, rozkazując przełożonemu kongregacji, by udzielono mu rozgrzeszenia podczas spowiedzi (in foro conscientiae, w trybunale pokuty), co rzeczywiście nastąpiło 16 lutego. Co będzie z nim dalej, czas pokaże.

Źródło: Święta Góra, ks. Kasper Dominikowski, „Liber Magnus Congregationis Oratorii Sancti Philippi Nerii ad Oppidum Gostyń”, sygn. A/8, s. 41

Fragment "Wielkiej księgi", kroniki kongregacji św. Filipa Neri na Świętej Górze autorstwa jej przełożonego, ks. Kaspra Dominikowskiego.

Przychylając się do próśb Czytelników, inicjuję tym samym cykl transkrypcji z równoległym przekładem.

1777 Dimensio Fundi super extruendum Fanum Dissidentibus Grodziscensibus in foro Civitatis Novae Locationis

Actum Grodzisci Feria Quarta ante Festum Sanctae Margarethae Virginis et Martyris proxima Die scilicet 9na Mensis Julii AD 1777mo

Dimensio Fundi super extruendum Fanum Dissidentibus Grodziscensibus in foro Civitatis Novae Locationis

Spectabiles Domini Stanislaus Bochynski Advocatus et Scabini Ejus Jurati Civitatis Grodziscensis ex Mandato Illustrissimae Curiae, Instantia vero Seniorum ac totius Communitatis Dissidentium Incolarum Grodziscensium, personaliter in Forum Civitatis Novae locationis condescenderunt, ibidemque conformando se Privilegio Celsissimi Adami Ducis Czartoryski Terrarum Podoliae Generalis Domini Nostri benigniter hisce Dissidentibus Varsaviae die Vigesima Septima Januarii Anno 1776 collato, Manuque Ejusdem Celsissimi Ducis subscripto ac Sigillo Gentilitio communito, et ad Acta Castrensia Costensia Feria Quinta in Crastino Festi Visitationis Beatissimae Virginis Mariae Die scilicet Tertia Mensis Julii Anno praesenti 1777 per Oblatam porrecto,

Locum in ipso Meditullio Ejusdem Fori pro extruendo Fano seu Ecclesia Religionis Evangelicae dimensurarunt, Cujus loci latitudo extat ulnarum Quinquaginta, longitudo vero Ulnarum Sexaginta, juxta quam Dimensurationem in Limitibus suis paxillos infigere demandarunt Actus praesentis virtute. Quae Dimensuratio ad praedictam Instantiam Actis praesentibus est connotata.

Źródło: Grodzisk Wlkp., wójtowska 1770-1778, protokół, sygn. 1524, f. 449

Z polecenia Prześwietnej Kurii a na żądanie starszych i społeczności dysydenckiej miasta Grodziska, stosując się do przywileju Adama Kazimierza księcia Czartoryskiego (1734-1823), starosty generalnego podolskiego, a podówczas pana miasta Grodziska, który to przywilej udzielony łaskawie dysydentom oblatowano w księgach grodzkich kościańskich, wójt i ławnicy dokonali pomiaru gruntu pod budowę zboru na Rynku Nowego Miasta. Wynik pomiaru: wszerz 50 łokci, wzdłuż 60 łokci. Rozkazano powbijać kołki zgodnie z tym pomiarem.

W zapisie użyto tzw. form ściągniętych perfectum 3 os. l.mn.: dimensurarunt, demandarunt zamiast dimensuraverunt, demandaverunt.

1738 Relaxatio Interdicti ab Administratore

Josephus Thaddaeus de Kiekrz Kierski,

Dei et Apostolicae Sedis Gratia Episcopus Bolinensis

Suffraganeus Praepositus Cathedralis

Sede vacante Episcopatus Posnaniensis in spiritualibus et temporalibus

Administrator Generalis

Universis et singulis quorum interesse interierit aut quomodolibet interesse poterit, signantes tantum (?) Illustribus et admodum Reverendis Religiosis Praepositis Parochis Commendariis Vicariis, Ecclesiarum Parochialium Regularium vero in Decanatu Vschovensi Rectoribus Guardianis Superioribus totique Clero tam Seculari quam Regulari per et intra eundem Decanatum consistenti ac Populo universo nobis in Christo dilecto Salutem in Domino.

Nuper mense immediate elapso Novembri ob crimen Presbytericidii in persona Religiosi et admodum Reverendi Kryger Societatis Jesu Residentiae Vschovensis Scholarum Praefecti patratum, interdictum ecclesiasticum super Ecclesiis ejusdem Decanatus Vschovensis imposuimus, extendimus et publicari mandavimus. Quod hujus modi atrocitatem et enormitatem delicti recogitantes a simili crimine gravitate poenae deterreantur, licet quidem diuturniori tempore conservari deberet, Nos nihilominus ad supplicationem Cleri et Populi ejusdem Decanatus ob imminenda Festa Nativitatis Christi Domini ne Christi fideles, ob longiorem protensionem hujusmodi Interdicti Ecclesiastici solita devotione destituantur, Authoritate ordinaria hocce interdictum ex benignitate nostra relaxandum revocandumque esse duximus uti quidem relaxamus revocamus per praesentes, mandantes Vobis omnibus suprascriptis quatenus in Ecclesiis vestris tam Secularibus quam Regularibus incipiendo ab imminenti Dominica quae erit dies 21-ma mensis et anni currentis apertis januis, pulsatis Campanis et Universis Christi fidelibus admissis Sacrum Missae Sacrificium et alia divina officia more solito reassumatis et peragatis, Sacramenta Ecclesiastica populo administretis, Corpora mortuorum in Ecclesiis seu Coemeteriis, dummodo aliud non obstet Canonicum impedimentum, ad sepeliendum admittetis caeteraque de jure et consuetudine solita peragatis tenore praesentium relaxato interdicto facultatem damus. Inhibitionem quoque super Fana Lutheranorum et Calvinianorum emanatam relaxamus.

Quam hujus modi relaxationem ut omnibus innotescat via Cursoria per Decanatum transmittendam et publicandam esse volumus. In quorum Fidem. Datum in Cancellaria Officii Administratorialis Posnaniensis, Die 17 mensis Decembris anno Domini 1738.

(-) Josephus Episcopus Bolinensis, Suffraganeus Praepositus Cathedralis Administrator Generalis Posnaniensis

Suprascriptum punctum de Mandato Illustrissimi Administratoris Generalis ita testo:

(-) M Medkowski actuarius Notarius

(-) Michael Antonius Medkowski Apostolicus et Officii Administratorialis Posnaniensis Actuarius Notarius mpp.

Źródło: Odpisy i ekstrakty protestacji dysydentów w sprawach spornych z władzami kościoła katolickiego z lat 1741-1748, APP "Akta Braci Czeskich", sygn. 2017, f. 77

Biskup Józef z Kiekrza Kierski, administrator diecezji poznańskiej, znosi interdykt nałożony 23 listopada tegoż roku. Uzasadnienie: na prośbę kleru i ludu, z powodu zbliżających się świąt Bożego Narodzenia, aby wiernych chrześcijan nie pozbawiać nabożeństw, do których są przyzwyczajeni. Tak więc, od najbliższej niedzieli, tj. 21 grudnia, wraca Msza i sakramenta święte w progi kościołów dekanatu wschowskiego. Znosi się również zakaz sprawowania nabożeństw w zborach luterańskich i kalwińskich.

W przeciwieństwie do odpisu dokumentu wprowadzającego interdykt, w tym liczne abrewiacje. Zaskoczyły mnie skróty: ee od "esse" i inre od "interesse". Z literówek, które popełniono przy sporządzaniu odpisu, warto wspomnieć "ab immanenti Dominica".

1738 Interdictum ob Presbytericidium pro toto Decanatu Wschowensi

Josephus Thaddaeus de Kiekrz Kierski,

Dei et Apostolicae Sedis Gratia Episcopus Bolinensis
Sufraganeus Praepositus Cathedralis,

Sede vacante Episcopatus Posnaniensis in spiritualibus et temporalibus
Administrator Generalis

Illustribus, admodum Reverendis, Religiosis, Venerabilibus, Honorandisque Viris, Decanis foraneis, Praepositis, Parochis, Commendariis, Vicariis, Altaristis, aliis Ecclesiarum Secularium Ministris, Regularium vero Custodibus, Gvardianis, Superioribus, in Decanatu Vschowensi Dioecesis Posnaniensis constitutis, Salutem in Domino.

Magno cum animi nostri dolore accepimus, quomodo paucos ante dies Studiosus Joannes Wąśiewicz, ex oppido Kębłowo oriundus, timore Dei postposito, oblitus gratitudinis Professoribus daebitae, instinctu maligni Spiritus ductus, in detestabilem prorumpens audaciam, Religiosum et Admodum Reverendum in Christo Patrem Michaelem Kryger Societatis Iesu residentiae Vschovensis Presbyterum, et ibidem Scholarum Praefectum, ad hospitium dicti Studiosi advenientem, nihil mali evenire sperantem, ipso introitu, per explosionem bombardae pulvere et globulis onustae, animo deliberato et praemeditato, interficere ausus est.

Ne itaque dicto Presbytericidae scelus hujusmodi patratum impunitum transeat, aliisque simila praesumentibus, in perniciosum vergat exemplum, Nos in talibus, dispositioni Constitutionis Synodalis provincialis inhaerendo, eundem Presbytericidam, in sententiam Excommunicationis Papalis ipso facto incurrisse et incidisse, declaramus, ac locum, ubi praefatum Presbytericidium patratum est, nec non omnes Ecclesias tam Parochiales quam Regulares, in Decanatu Vschowensi consistentes, Ecclesiastico subiicimus interdicto, quocirca significamus, et in virtute Sanctae obedientiae et sub excommunicationis poena, Vobis Supra scriptis executionem mandamus, quatenus, ut idem malefactor omnibus innotescat, durante ejusmodi interdicto, a Divinis officiis vestris in Ecclesiis, exceptis Festis Solemnioribus, videlicet Nativitatis, Pachae, Pentecostes, in quibus licitum erit campanas pulsare, et januis apertis alta voce divina officia celebrare, excommunicatis prorsus exclusis, sed interdictis admissis, a longe ab altari stantibus, cessetis. Populo vero omnibus diebus Dominicis et Festivis, sono percussa tabulae, convocato, exhortatione praemissa, et jejuniis indictis, causam ejusdem interdicti nostri exponatis, et praefatum Presbytericidam, ter pulsatis campanis, et candelis accensis ac demum extinctis, in terramque projectis, excommunicatum esse publice denuntietis denuntiarique curetis. Neque in iisdem Ecclesiis vestris Sacramenta aliqua, excepto baptismo parvulorum et poenitentia morentium, administrare audeatis, sepulturam Ecclesiasticam omnino denegando. Quod quidem interdictum et praemissa omnia volumus per vos inviolabiliter observari ac per Decanatum via Cursoria transmitti, et tam diu exequi, donec aliud a Nobis habueritis in mandatis. Hocce quoque edictum ad Fana tam Sectae Lutheranae quam Calvinianae, in eodem Decanatu Vschovensi existentia, extendimus, et in iisdem, stante ejusmodi interdicto, devotionem earundem Sectarum, pulsum campanarum, sub poenis arbitrariis, tum quoque apercionem forium ad eadem Fana, sub poena obsigillationis eorundem, serio inhibemus.

In quorum fidem. Datum in Cancellaria Officii administratorialis Posnaniensis, Die 23 Mensis Novembris Anno Domini 1738

Źródło: Odpisy i ekstrakty protestacji dysydentów w sprawach spornych z władzami kościoła katolickiego z lat 1741-1748, APP "Akta Braci Czeskich", sygn. 2017, f. 73

W etykietach w stopce wpisu wymieniłem kurię biskupią, choć ściśle biorąc, zarządzenie wydała kancelaria administratora diecezji poznańskiej podczas wakatu po śmierci biskupa Stanisława Józefa Hozjusza (13 XI 1738), biskupa sufragana Józefa z Kiekrza Kierskiego. Dokument ten powstał w reakcji na haniebny czyn studenta Jana Wąsiewicza z Kębłowa, który zastrzelił o. Michała Krygera, jezuitę, prefekta we wschowskiej szkole, gdy ten przybył do niego w odwiedziny. Tymczasowy administrator diecezji ogłasza, że student ipso facto zaciągnął karę ekskomuniki. Nakłada też interdykt na miejsce zbrodni oraz na wszystkie kościoły parafialne i zakonne dekanatu wschowskiego. Jedynie w Boże Narodzenie, Wielkanoc i Zesłanie Ducha Świętego będzie księżom wolno przy drzwiach otwartych śpiewać mszę i używać dzwonów, przy zastrzeżeniu, że wierni stać będą z dala od ołtarza. W parafiach obłożonych interdyktem dozwala się jedynie chrzcić niemowlęta i spowiadać konających. Wszystkim parafianom należy odmówić pogrzebu kościelnego. W niedziele i święta należy, zwoławszy lud za pomocą kołatek (tabulae), głosić kazania, ogłaszać zwyczajowe posty oraz każdorazowo ogłaszać ekskomunikę na Wąsiewicza (oczywiście z biciem w dzwony i rzucaniem świec na ziemię), uprzednio podawszy jej przyczynę. Interdykt obowiązuje do odwołania.

Zarządzenie rozciąga się również na zbory luterańskie i kalwińskie funkcjonujące w tymże dekanacie. Nabożeństwa dyssydenckie oraz bicie w dzwony należy na czas interdyktu zawiesić, pod karą opieczętowania zborów.

W odpisie dekretu ktoś pedantycznie poprawił wiele liter wielkich na małe.

Skorygowałem trzy literówki występujące w tekście: Sede vocante na Sede vacante, Presbyterididae (pierwsze wystąpienie słowa) na Presbytericidae, admistratorialis na administratorialis.

1773 Facultas benedicendi matrimonium inter Personas diversae Religionis

Anno 1773 die 3tia Junii z wyraznego konsensu Illustrissimi Jmci Xiędza Szczepana Rola Skrzebowskiego officyała poznanskiego zabieraiący się do stanu małzenskiego pracowity Chrystof Walter młodzian z pracowitą wdową Szirmerową diversae religionis, a nie mogąc bydź aby [s. 44] tamże in officio juramenta wykonali, przede mną w obecnosci swiadkow w kosciele przed slubem one złozyli et quidem ut sequitur.

Ich Christoph Walter schwör dem in der Allerheiligsten Dreyfaltigkeit einigen Gott, wie daß ich nach vollzogner Vermählung mit Maria Schirmerin einer Catholikin den H. Catholischen Glauben welchen Sie bekennet nicht verwerfen werde die Kinder beydes [?] Geschlechts nahmlich Söhne und Töchter welche Gott geben möchte auß zukünftiger Ehe auf meine Religion nicht werde aufreden, lehren [?] und überziehen, und auch: wie daß ich kein anderes Eheweib habe welches mir zur jetzigen Ehe möchte nein Verhinderung seyn: So wahr mir Gott helffe und seines Sohns unschuldiges Leyden, unterschreibe mich mit gehaltener Hand.

(-) Chrystoph Walter

Ich Maria Schirmerin schwör dem in der Allerheiligsten Dreyfaltigkeit einigen Gott, wie daß ich nach vollzogner Vermählung mit Christop Walter einem Dissidenten die Kinder beydes Geschlechts nahmlich Söhne und Töchter welche Gott auß zukünftigen Ehemanne geben möchte nicht werde überziehen lassen. So wahr mir Gott helffe, Seines Sohns unschuldige Leyden und alle Heiligen. Weßwegen ich mich mit gehaltener Hand unterschreibe.

(-) Maria Schirmerin

Tanquam testes:

(-) Bernardus Gutsche

(-) Joseph Siebert [?]

(-) Joseph Szillffe [?]

Anno 1773, die 3tia Junii idem qui supra praemissis tribus proclamationibus tribus continuis diebus dominicis et nullo detecto impedimento canonico benedixi matrimonium inter laboriosum adolescentem Christophum Walter cum laboriosa vidua Maria Schirmerin colona Raconievicensi, testantibus: famato Bernardo Gutsche figulo et cive Raconievicense, laborioso Siebert et laborioso Josepho Szillffe colono Raconievicense.

[s. 44a]

Stephanus Rola Skrzebowski

Archidiaconus Pscevensis

Vicarius in Spiritualibus et Officialis Generalis Posnaniensis

Admodum Reverendo Sigismundo Gajewski Ecclesiae Parochialis Raconievicensis Curato nobis in Christo Dilecto salutem in Domino.

Expositum nobis fuisse et esse nomine et pro parte Honestorum Christophori Walter Dissidentis in Poloniam advenae et ab aliquot annis sub Parochia Raconievicense commorantis et Mariae Schirmerowa Catholicae Viduae, qualiter ipsi matrimonium secum contrahere in animo intendunt, supplicatumque nobis fecerunt, quatenus obstante diversitate Religionis ad Contrahendum ejusmodi matrimonium consensum impertiri dignaremur. Nos Spectatis spectandis Tibi Loci Curato matrimonium inter eosdem exponentes /: praevia Submissione Juratoria de educanda Prole in Fide Orthodoxa Romano-Catholica per exponentes, ac insuper per Christophorum, quod vinculo matrimonii non est ligatus facienda et subscribenda, per Te vero in Librum Metrices inscribenda deinde ad Officium praesens in forma probanti remittenda :/ servata Forma Sacri Concilii Tridentini praemissisque Bannis benedicendi licentiam et facultatem impertimur per praesentes. In quorum fidem etc. Datum in Cancellaria Consistorii Generalis Posnaniensis Die 22. Maii Anno 1773

(-) Stephanus Skrzebowski Archidiaconus Pscevensis, Officialis Generalis Posnaniensis

[in dorso] Facultas benedicendi matrimonium inter Personas diversae Religionis introcontenta.

Źródło: Parafia Rakoniewice, Liber Copulatorum 1767-1780, AAP sygn. PM 246/03, s. 43-44a

Na s. 44a zgoda na ślub protestanta, przybysza zza granicy z katoliczką wdową, uwalniająca ich od przeszkody odmiennego wyznania (diversae religionis, mixtae religionis) pod warunkiem złożenia pisemnych przysiąg:

- przez obojga: o wychowaniu dzieci w wierze katolickiej,

- przez narzeczonego: o stanie wolnym.

Wcześniej (s. 43-44): roty przysiąg obojga w języku niemieckim oraz akt metrykalny ślubu.