1814 Dorothea Browarna de villa Turow parochie Chotoviensis contra profugum maritum Casimirum Browarny

[...] Browarna de villa Turow parochie Chotoviensis contra profugum maritum Casimirum Browarny.	[...] [Dorota] Browarna ze wsi Turów parafii chotowskiej przeciwko zbiegłemu mężowi Kazimierzowi Browarnemu.
Judicium consistorii generalis curiae celsissimi principis archiepiscopi Gnesnensis resolvit.	Sąd konsystorza generalnego kurii najczcigodniejszego księcia arcybiskupa gnieźnieńskiego postanowił.
Posse dictam Dorotheam ad ineunda alia vota conjugalia admitti, idque ex sequentibus motivis.	Iż można rzeczoną Dorotę dopuścić do zawarcia kolejnego małżeństwa, a to z następujących pobudek.
Ad postulationem dictae Dorotheae Browarna, sub die 1-ma Decembris p(raeterito) a(nno) 1813 indictae sunt ex officio praesenti edictales per ecclesias territorii Vielunensis ad inquirendum et sciscitandum de loco commorationis, existentia in vivis vel morte praefati Casimiri Browarny. Ejusmodi edictales tractu plurium septimanarum ex suggestibus ecclesiarum publicabantur, tamen nullum vestigium adinventum, nullaque notitia de eodem profugo Browarny est detecta. Imo testes fide digni per quaerulantem Dorotheam in loco Vieluń die 24 Maji anno currenti inducti, Blasius Kopydłowski et Lucas Kęczka, uterque de villa eadem Turow asserunt, quod tam ipsimet, quam permulti alii ejusdem villae incolae absolvendo itinera in diversa Regni departamenta ubique, tam in proximioribus, quam remotioribus locis, ac usque circa Posnaniam, Varsaviam, Cracoviam inquirebant dictum profugum Browarny, at paenitus de eo nihil sciscitari poterant. Insuper iidem duo testes sub fide juramenti fatentur, dictum Casimirum Browarny fuisse continuo valetudinarium, pallidum ac exsanguem, probabileque jam mortem oppetiisse.	Na wniosek rzeczonej Doroty Browarnej, dnia 1 grudnia ub. r. 1813 z urzędu niniejszego rozesłano po kościołach terytorium wieluńskiego1 ogłoszenie celem odszukania miejsca pobytu i stwierdzenia życia lub śmierci rzeczonego Kazimierza Browarnego. Ogłoszenie to podawano do wiadomości z ambon kościelnych przez szereg tygodni, jednak nie znalazł się żaden ślad i nie wykryto żadnej informacji o tymże zbiegłym Browarnym. Owszem, wiarygodni świadkowie stawieni przez wnoszącą skargę Dorotę na miejscu w Wieluniu dnia 24 maja roku bieżącego, Błażej Kopydłowski i Łukasz Kęczka, obaj z tejże wsi Turów, stwierdzili, iż nie tylko oni osobiście, ale również wielu innych mieszkańców tejże wsi, podróżując po różnych departamentach2 Królestwa [!] i tam, w miejscach bliżej i dalej położonych, aż do Poznania, Warszawy i Krakowa szukało wspomnianego Browarnego, lecz nie zdołało uzyskać żadnej o nim informacji. Ponadto ci dwaj świadkowie pod przysięgą zeznali, iż rzeczony Browarny był ciągle chory, blady i słaby, i że prawdopodobnie już umarł.
Nam cum nisi ex hac levi permoventia, uxorem ac domum deseruerit, quod quadam vice, dum circa [s. 6] collect[...] [...] [...]enuebat[...] [...]rari, vapulaverat a patre. Cum vero et suus pater, quem timeret, jam sit mortuus, et amor domus, cognatorum, uxoris ac terrae natalis illum ad reditum trahere debuerat, tamen tam longo tempore, spatio nempe decem annorum non redit, praesagium est, quod nunquam redibit, et interea pars innocens frustratur jure suo.	Jednak z tak błahej pobudki nie opuściłby żony i domu, gdyby pewnego razu, gdy podczas zbiorów [?] [...], [nie?] został skarcony przez ojca. Ale jego ojciec, którego się lękał, już nie żyje, umiłowanie więc domu, krewnych, żony i ziemi rodzinnej powinno go było pociągnąć do powrotu. On jednak tyle już czasu, mianowicie od 10 lat nie wraca i zachodzi podejrzenie, iż nigdy nie wróci, a tymczasem odwleka się sprawa [ze szkodą dla] strony niewinnej.
Itaque ex his praemissis licet inferre non absque fundamento, profugum Browarny, aut prae debili valetudine praesertim uti impos laboris, unde victum tolleraret, brevi post discessum obiisse, et ideo tam diu nullam de eo notitiam dari, aut hoc turbulento tempore raptus ad milites qua juvenis, vel in aliquo praelio, vel etiam lassatus militaribus fatigationibus interiit, unde non inaequum esset quaerulanti Dorotheae Browarna facultatem transeundi ad alia vota conjugalia (nihilominus sine praejudicio prioris mariti inquantum superstitis et quandocumque redeuntis) impertiri, prout praesentibus impertitur. In quorum fidem etc.	Zatem z powyższych można mniemać nie bez podstaw, iż zbiegły Browarny albo z powodu słabego zdrowia, zwłaszcza jako niezdolny do pracy, nie mając się jak utrzymać, krótko po odejściu zmarł i dlatego po tak długich poszukiwaniach nie udało się uzyskać o nim wieści, albo w tych burzliwych czasach wzięty za młodu do wojska zmarł czy to w bitwie, czy też wycieńczony trudami służby wojskowej. Stąd nic nie stoi na przeszkodzie, by wnoszącej skargę Dorocie Browarnej udzielono zgody na zawarcie drugiego małżeństwa (jednak bez szkody dla pierwszego męża, gdyby przeżył i kiedyś wrócił), jako też niniejszym się jej udziela. Dla czego wiary itd.
Datum Lovicii die decima mensis Junii anno Domini 1814.	Wydano w Łowiczu, 10 czerwca roku Pańskiego 1814.
(-) Theodorus Wiesiołowski canonicus Lovicensis, causarum curiae L. C. Illustrissimae [?] judex surrogatus.	(-) Teodor Wiesiołowski kanonik łowicki, spraw dworu [...] sędzia surogat.

Or.: Metryki parafii Chotów, Akta obeymuiące niektóre dowody..., 1813-1907, s. 5-6.

URL: https://familysearch.org/pal:/MM9.3.1/TH-1951-24162-34690-84

Uw.: Górny brzeg karty postrzępiony, ubytek tekstu.

¹ terytorium wieluńskie - jednostka organizacyjna archidiecezji gnieźnieńskiej, obejmująca trzy dekanaty: krzepicki, rudzki i wieruszowski.

² departament – jednostka podziału administracyjnego Księstwa Warszawskiego. W latach 1809-1815 dzieliło się ono na 10 departamentów.

1772 Facultas convolandi ad alia vota

Anno Domini millesimo septingentesimo septuagesimo secundo [?], die vero Veneris decima mensis Julii.	Roku Pańskiego 1772, dnia Wenus1, 10 lipca.
Coram perillustri et reverendissimo domino Joanne Krall U. J. D., canonico cathedrali, judice surrogato Posnaniensi comparens personaliter nobilis Valentinus Salkowski notarius apostolicus, famatae Veronicae de Stulpinskie Wabrowa civissae Sarnoviensis actricis principalis plenipotens, in termino ex literis edicti publici ab officio praesenti in et contra famatum Martinum Waber oppidanum Sarnoviensem ab annis novem profugum emanatis legitime per ecclesias decanatuum Crobensis, Vschovensis et Sremensis via cursoria expeditis, executis et publicatis proveniente, contumaciam ejusdem famati Waber citati quatenus non comparentis nec terminum hodiernum attentantis accusavit, in cujus talem contumaciam productis testimoniis et attestatis fide dignis petiit suae principali ad alia vota convolandi facultatem dari et concedi.	Przed prześwietnym i najprzewielebniejszym księdzem Janem Krall, doktorem praw obojga, kanonikiem katedralnym, sędzią surogatem poznańskim stanął osobiście szlachetny Walenty Salkowski notariusz apostolski, plenipotent sławetnej Weroniki ze Stulpińskich Wabrowej mieszczki sarnowskiej, głównej powódki, na terminie wynikłym z pisma publicznego zarządzenia niniejszego urzędu wydanego przeciwko sławetnemu Marcinowi Waber mieszczaninowi sarnowskiemu, zbiegłemu 9 lat temu. Pismo to rozesłano i ogłoszono przez doręczycieli sądowych po kościołach dekanatów: krobskiego, wschowskiego i śremskiego. Na tymże terminie dzisiejszym ów plenipotent zarzucił kontumację temuż sławetnemu Waberowi, pozwanemu, który nie stawił się ani nie zakwestionował terminu dzisiejszego, wobec której to kontumacji, po przedłożeniu wiarygodnych świadectw i zeznań wniósł o udzielenie powódce zgody na wejście w nowy związek małżeński2.
Et perillustris ac reverendissimus dominus judex surrogatus Posnaniensis supramemoratus in termino hodierno ex edictis publicis ab officio praesenti emanatis, per ecclesias decanatuum Crobensis, Vschovensis et Sremensis legitime publicatis et executis, prout in connotatione processus emanati continetur proveniente, visis et lectis testimoniis et attestatis fide dignis in causa praesenti productis, illisque bene perpensis et trutinatis, ex quibus luculenter patet et demonstratum est famatum Martinum Waber immemorem juramenti circa matrimonium in anno millesimo septingentesimo sexagesimo secundo die duodecima mensis Octobris in ecclesia parochiali Sarnoviensi [s. 303], prout documento ex libris metrices copulatorum ejusdem ecclesiae deducitur, contractum praestiti seque [?] immediate anno contractis variis debitis a creditoribus, ab actrice consorte sua recessisse, eandemque deseruisse.	A prześwietny i najprzewielebniejszy ksiądz sędzia surogat poznański wyżej wspomniany, na terminie dzisiejszym wynikłym z publicznego zarządzenia wydanego przez urząd niniejszy, zgodnie z prawem rozesłanego i ogłoszonego po kościołach dekanatów krobskiego, wschowskiego i śremskiego, jak to zawarto w dokumentacji wytoczonego procesu, po zapoznaniu się ze świadectwami i wiarygodnymi zeznaniami przedłożonymi w sprawie niniejszej oraz ich dokładnym roztrząśnieniu i rozważeniu, z których to jasno wynika i widomym się stało, iż sławetny Marcin Waber, niepomny na przysięgę złożoną przy zawarciu małżeństwa w roku 1762, dnia 12 października w kościele parafialnym w Sarnowie, jak wynika z dokumentu z ksiąg metrykalnych zaślubionych tegoż kościoła3, zaraz następnego roku, zaciągnąwszy różnych długów u wierzycieli, od małżonki swojej odstąpił i tęż opuścił.
Quem licet actrix serio extra limites Regni per subordinatas personas quaerere curavit, nullum tamen hactenus vestigium utrum superstes existat post seriam indagationem factam haberi potest, exindeque diuturnae absentiae mors praerecensiti Martini Waber facile praesumenda venit.	Choć powódka za pośrednictwem różnych osób z wielkim staraniem usiłowała go odnaleźć poza granicami Królestwa, to jednak dotąd po starannych poszukiwaniach nie udało się jej znaleźć śladu potwierdzającego, że żyje, skąd przy długiej nieobecności wspomnianego Marcina Waber łatwo domniemywa się jego śmierć.
Proinde inhaerendo praemissis motivis, tum bullae pontificiae, consideratoque periculo incontinentiae mulieris, suprafatae Veronicae de Stulpinskie ad alia vota convolandi, matrimoniumque cum quopiam alio, praemissis tribus bannis diebus dominicis sese immediate sequentibus publicatis [?] <vel saltim una denuntiatio die festo fiat et super duabus ex rationibus ad mentem Concilii Tridentini dispensat>, contrahendi /: salvo regressu ad Martinum priorem maritum in casu reditus :/ facultatem dedit et concessit, prout dat et concedit decreti praesentis vigore ad praemissa mediante.	Zatem w nawiązaniu do powyższych przesłanek oraz bulli papieskiej4, biorąc pod uwagę ryzyko niewstrzemięźliwości niewiasty, [sędzia] udzielił, jako też mocą niniejszego dekretu udziela wyżej wzmiankowanej Weronice ze Stulpińskich zgody na wstąpienie w nowy związek małżeński z kimkolwiek innym, po ogłoszeniu trzech zapowiedzi w kolejne niedziele lub przynajmniej jednej zapowiedzi w święto przy dyspensie od dwóch [pozostałych] z przyczyn określonych w uchwałach Soboru Trydenckiego /: z zastrzeżeniem powrotu do Marcina, pierwszego męża, gdyby wrócił :/
Praesente me Francisco Grochowski ecclesiarum cathedralis poenitentiario, collegiatae B. M. V. in summo praeposito, divae Mariae Magdalenae primicerio, apostolico et consistorii generalis Posnaniensis actuario notario.	W obecności mojej, Franciszka Grochowskiego, penitencjarza kościoła katedralnego, prepozyta kolegiaty NMP in summo, primiceriusza [kościoła] świętej Marii Magdaleny, notariusza apostolskiego i pisarza aktowego konsystorza generalnego poznańskiego.
Ex actis consistorii generalis Posnaniensis extractum et sigillo perillustris et reverendissimi domini Stephani Rola Skrzebowski archidiaconi Pscevensis, vicarii in spiritualibus et officialis generalis Posnaniensis communitum [?].	Z akt konsystorza generalnego poznańskiego wyciągnięte i pieczęcią prześwietnego i najprzewielebniejszego księdza Stefana Rola Skrzebowskiego archidiakona pszczewskiego, wikariusza in spiritualibus i oficjała generalnego poznańskiego opatrzone.
(-) Franciscus Grochowski apostolicus et consistorii generalis Posnaniensis causarum actuarius notarius.	(-) Franciszek Grochowski, notariusz apostolski i pisarz aktowy konsystorza poznańskiego.

Kop.: Parafia Sarnowa, Liber mortuorum ab anno 1744, AAP sygn. PM 263/01, s. 302-303.

Uw.: Ostatnia cyfra roku wystawienia dokumentu jest nieczytelna. W dekadzie 1770-1779 dzień 10 lipca przypadał w piątek w latach 1772 i 1778. Ponieważ odpis dokumentu opatrzono – jak głosi adnotacja – pieczęcią oficjała generalnego Stefana Skrzebowskiego zmarłego w roku 1775, jako rok jego wystawienia przyjmujemy rok 1772.

Wyrok konsystorza poznańskiego zezwalający na drugi ślub z powodu uznania za zmarłego pierwszego małżonka. Weronika Wabrowa skorzystała z niego 25 lipca tegoż roku, kiedy to odbył się jej ślub z Andrzejem Chocieszyńskim, organistą z Dolska. W metryce tego ślubu (Liber copulatorum ab anno 1744, s. 236) określona jako vidua (wdowa).

¹ Dzień Wenus (łac. dies Veneris) – nazwa piątku w tradycji grecko-rzymskiej.

² Dosłownie: by mogła pospieszyć na drugi ślub.

³ Liber copulatorum ab anno 1744, s. 219.

⁴ Bulla papieża Leona X Sacrosanctae universalis Ecclesiae wydana dla Czech, Polski i Węgier 9 VIII 1515. Pozwoliła biskupom i ich oficjałom udzielać zezwoleń na ślub i uprawniać (legitymizować) dzieci zrodzone, gdy wieść ogólna niesie lub uczą słuszne domysły, że drugi małżonek nie żyje. Powołuje się na nią inny wyrok konsystorza poznańskiego w podobnej sprawie: wpis.

1817 Laboriosa Scholastica de villa Radomicko

Anno Domini 1817 Die Vero Lunae Quarta Mensis Augusti

Coram Illustrissimo et Reverendissimo Domino Clemente Wierusz Walknowski Custode Cathedrali Vicario in spiritualibus et Officiali Generali Posnaniensi comparuit personaliter Laboriosa Scholastica de N. maritata N. oriunda de villa Radomicko et Parochiae ibidem subjecta, Laboriosi Thomae N. de villa Sierpowo oriundi ad Parochiam Radomicensem spectante legitimi Mariti Consors Actrix Principalis,

in termino ex solita judiciorum cadentia et ex actis ac conservatione Causarum, nec non ex Literis Edictalibus iisque tertia vice pro Decanatibus Vschovensi, Smiglensi et Costensi juxta praxim consuetam ex Cancellaria Officii praesentis in ordine ad promulgandum in Ecclesiis Parochialibus supra expressorum Decanatuum diebus Dominicis et Festis ex Ambona coram populo ad Divina audienda congregato contra praedictum Thomam N. ab annis plusquam sex absentem, quatenus si alicubi extiterit ad Consortem suam redeat, aut aliquam notitiam de loco suae commorationis praebeat emanatis

testantibus subscriptionibus omnium Rectorum Ecclesiarum Parochialium in praemissis Decanatibus existentium, alte dictam promulgationem praescripto Instrumentorum Edictalium sufficienter adimpletam fuisse, nihilque notitiae obtinere potuisse, si alicubi existit, aut e vivis decessit, taliterque legitime executis? in diem hodiernam proveniente?, accusata contumacia supranominati citati et moniti in quantum nec per se aut suum legitimum Mandatarium justificationem suae absentiae exhibentis, ac pro termino hodierno comparentis, referendo se ad Literas Missiles primitus ad Illustrissimum Officium praesens per Illustrem Admodum Reverendum Franciscum Xaverium Preuss Ecclesiae Parochialis Radomicensis Curatum sub die 13 Novembris 1816 directas, interponentem petitionem nomine Actricis extraditionis Literarum Edictalium fine deveniendae reperibilitatis absentis Mariti ejusdem ex eo:

Quod dictus Thomas N. provocatus ad servitium exercitus Polonici et jam ab annis ultra sex absens, nescitur quo se divertit, aut si in vivis existit, nullam adusque notitiam de loco suae commorationis praestitit, et taliter Consortem suam deseruit. Ex supra allegata publicatione Literarum Edictalium ut praemissum effectuata minime innotuit aliquod vestigium reperibilitatis absentis qui servitio militari subjectus fuit, et exinde praesumendum venit, aliquo casu fortuito e vivis decessisse.

Ideo inhaerendo Bullae Leonis Papae Decimi ad Regnum Poloniae se regulantis, ob absentiam alterutrius Conjugum arbitrio Locorum Ordinariis sive eorum Vicariis secundas Nuptias posse desertatum celebrare relinquenti et permittenti sibi Actrici in miserrimo statu existenti et manibus victum ad sustentationem vitae quaerenti, facultatem convolandi ad alia Matrimonii vota, salvo etiam si opus fuerit juramento ignorantiae praestando, dari humillime expetiit.

Et Illustrissimus ac Reverendissimus Dominus Vicarius in Spiritualibus et Officialis Generalis Posnaniensis supramemoratus, Termino ex Literis Edictalibus tertiis pro parte Laboriosae Scholasticae N. Actricis contra Laboriosum Thomam N. ejusdem Maritum ex Cancellaria Officii praesentis emanatis, et per subsecutam in Ecclesiis Parochialibus Decanatuum Vschovensis Smiglensis et Costensis ex ambona coram populo ad Divina audienda congregato publicationem, et cum anterioribus binis suo in Judicio productis debite executis citatu? in diem hodiernam proveniente legitimo adinvento, attentaque dictae Actricis intuitu obtinendae facultatis convolandi ad alia Matrimonii vota ad Nos factae Instantia;

Si quidem ex praemissis Literis Edictalibus in Ecclesiis Parochialibus supradictorum Decanatuum legitime promulgatis, de reperibilitate dicti Mariti citati ab annis prope Septem absentis nullum vestigium devenisse constat, imo eundem tanquam servitio militari obligatum aliquo casu fortuito e vivis decessisse praesumitur, et reditus ejus minime sperandus venit, proinde quatenus dicta Actrix pro comprobatione tam diuturnae absentiae quam irreperibilitatis illius juramentum in eam Rotham:

"Ja Scholastyka N. przysięgam Panu Bogu Wszechmogącemu w Troycy Swiętey Jedynemu iako od czasu wzięcia męza Męza (sic!) mego Tomasza N. z Wsi Radomicka na Kanton do Woyska Polskiego, lubom się o nim pilnie dowiadywała, iuz odtąd zadney wiadomosci niemiałam, lub gdzie by się znaydował, i czyli zyie niewiem. Tak mi Panie Boze dopomoz przez Niewinną Mękę Syna Twego Jezusa Chrystusa, przez przyczynę Nayswiętszey Maryi Panny i Wszystkich Swiętych Amen."

praestet injunxit, quod quidem juramentum, quoniam suprascripta Scholastica Actrix judicialiter incontinenti praestitit, ideo conformando se Bullae Leonis Decimi Papae, eidem facultatem convolandi ad alia Matrimonii vota praeviis tribus Denuntiationibus ac Servata in reliquis forma Sacri Concilii Tridentini dandam et concedendam esse duxit, prout /: salvo regressu ad priorem Maritum in casu illius reditus reservato :/ dedit et concessit per praesentes.

Praesente Me Casimiro Stefanski Cancellariae Consistorii Posnaniensis Regente et ad Actum hunc Substituto Notario.

Ex Actis Consistorii Generalis Posnaniensis extractum et Sigillo praelibati Illustrissimi ac Reverendissimi Domini Vicarii in Spiritualibus et Officialis Generalis Posnaniensis communitum.

/-/ Clemens Walknowski Officialis Generalis

Negotium Pauperum.

Kop.: Parafia Radomicko, Liber Copulatorum 1795-1820, AAP sygn. PM 245/03, f. 239c