1499 Gnyasdovo

Gnyasdovo

Venientes generosus et nobiles Simon Zlothkowski gladifer et burgrabius Calisiensis, Johannes Coros de Chrostowo, Nicolaus Buninski, Johannes Mogek Sluvniczski et Nicolaus Naramowski arbitri et amicabiles compositores per partes infrascriptas deputati sponte recognoverunt, quia concordaverunt partes partes [!] infrascriptas, videlicet nobiles Margaretham relictam olim nobilis Johannis de Gnyasdowo una cum Anna filia eius legittima ex una et Michaelem Rudnik de eadem Gnyasdowo ex altera partibus, pro capito occiso nobilis bone memorie Johannis Gnyasdowski Chrap mariti prefate Margarethe ac [patris] filie legittime prefate Anne, tali condicione, quia prefatus nobilis Michael Rudnik Gnyasdowski debet ac presentibus obligatus est pro eodem capite occiso prefati nobilis olim Johannis Gnyasdowski metseptimus cum nobilibus bene possessionatis super prima et proxima iudicia domini capitanei hic in Calisch celebranda iurare, quia ab ipso nobili Michaele Rudnik idem nobilis Johannes Gnyasdowski mortem non habet. Et super hoc nobiles Margaretha cum Anna adiudicatum solverunt.

Or.: Kalisz Gr. 30, inskrypcje-relacje-dekrety/indukta, 1498-1504, k. 140.

Teki Dworzaczka:

Grodzkie i ziemskie > Kalisz > Inskrypcje > XVI wiek

4639 (Nr. 5) 1499

Małgorzata, wdowa po ol. Janie z Gniazdowa z córką Anną z I i Michał Rudnik z Gniazdowa z II ugoda o głowę ol. Jana Gn. Chrapa, męża i ojca (f. 140)

Acta Castrensia:

Ugoda pod tym warunkiem, iż N. Michał Rudnik Gniazdowski na najbliższej sesji sądu starościńskiego w Kaliszu przysięgnie samosiódm ze szlachcicami „dobrze osiadłymi”, iż nie zabił N. Jana Gniazdowskiego.

1746 Approbatio ad excipiendas confessiones congregationi S: Philippi Nerei Oratorii Gostinensis inserviens

Josephus comes de Werbno Pawłowski

S. T. D., in ecclesia cathedrali archidiaconus Pscevensis

vicarius in spiritualibus et officialis generalis Posnaniensis

Illustri et admodum reverendo Michaeli Ładynski congregationis sancti Philippi Nerii oratorii Gostinensis praeposito, nobis in Christo dilecto, salutem in Domino. Saluti animarum pretioso sanguine Christi redemptarum quantum in Domino possumus consulere cupientes, ut liceat tibi per examen habiti reperto [?], utriusque <sexus> Christi fidelium, citra praejudicium tamen alterius parochiae, confessiones audire eosque a peccatis et delictis ipsorum, quae tibi corde contriti et ore confessi fuerint, in casibus:

- abusus sacrarum reliquiarum,

- sortilegii,

- divinationis,

- maleficii,

- violationis ecclesiae seu coemeterii,

- homicidii voluntarii sive casualis ex culpa praecedente vel data opera rei illicitae secuti,

- membri principalis mutilationis,

- procurationis abortus, etiam non secuto effectu,

- oppressionis propriae prolis etiam temeraria in eodem lecto collocatione [?],

- stupri per vim illati,

- incestus,

- raptus,

- falsificationis literarum magni momenti
ac caeterorum sedi ordinariae, tam de jure communi quam consuetudine reservatis, quorum specialis descriptio in constitutionibus provincialibus libro 4 litteras de poenitentia et remissione continentibus [?] sufficienter enumerata.

Tum etiam in casibus quos specialiter sibi celsissimus princeps loci ordinarius in litera pastorali reservavit,

/: - symoniacis tamen ob annexam papae reservatam excommunicationem,

- percussoribus notoriis clericorum,

- raptoribus decimarum ac quorumvis bonorum ecclesiasticorum detentoribus,

- rerum ecclesiasticarum iniquis emptoribus,

- nec non post defunctos clericos quarumcunque rerum usurpatoribus

semper exceptis :/

in forma ecclesiae consueta absolvere, absolutionisque beneficium in foro conscientiae, [s. 2] injuncta illis prius pro more culpae salutari poenitentia tibi bene visa, impendere, praesentemque facultatem, sicut praemittitur [?], authoritate nostra, qua hac in parte fungimur concessam presbyteris congregationis suae praedictae Gostinensis, quos idoneos esse judicaveris, communicare et ad excipiendas confessiones approbare, praemissa authoritate nostra facultatem damus et concedimus, praesentibus literis nostris hinc ad decursum trium annorum tantum valituris. In quorum fidem etc.

Datum in cancellaria consistorii generalis Posnaniensis die 12ma mensis Augusti anno Domini 1746to.

(-) Josephus Pawłowski officialis generalis Posnaniensis, mp.

Datur etiam facultas absolvendi ab haeresi pro personis triginta.

[L. S.]

Annuendo petitis illustris et admodum reverendi Michaelis Ładynski congregationis sancti Philippi Nerii oratorii Gostinensis iterato pro triennio electi praepositi, suprascriptam facultatem sacramentaliter absolvendi Christi fideles poenitentes et contritos gratiose sibi concessam et respective ad presbyteros praememoratae congregationis, quos idoneos viderit, extensive indultam hinc ad decursum trium annorum, authoritate qua fungor hac in parte ordinaria, innovandam esse duxi, prout praesentibus in Dei nomine innovo, concedo et prorogo,

una cum potestate a Sancta [s. 3] Sede Apostolica celsissimo principi gratiose concessa, suo vero officio consistoriali Posnaniensi communicata, videlicet absolvendi a casibus bullae Coenae Domini ac ab haeresi tum in aposthasiam prolapsos, in illis tamen partibus ubi impune grassatur haeresis, cuilibet presbytero dictae congregationis idoneas ad personas decem impertitur. In cujus rei fidem.

Datum in cancellaria consistoriali Posnaniensi die 2da mensis Novembris anno Domini 1754to.

(-) Joannes Krall, UJD, canonicus cathedralis Posnaniensis, judex surrogatus, mp.

Supramemorato illustri praeposito aliisque congregatistis presbyteris datur uno praesenti [?] contextu facultas benedicendi cruces, imagines, apparatus caeteraque utensilia ecclesiastica, ubi Sacra Unctio non intercedit, praesentibus per triennium valituris.

(-) idem judex surrogatus, mp.

[in dorso] Approbatio ad excipiendas confessiones congregationi sancti Philippi Nerei oratorii Gostinensis inserviens. 1746to. Eadem approbatio [?] 1754 2da mensis 9bris datur.

Or.: Święta Góra, Józef Pawłowski wikariusz i officjał poznański, udziela zezwala kapłanom Kongregacji Oratorium św. Filipa Neri w Gostyniu na rozgrzeszenie z cenzur zarezerwowanych, sygn. B/23, s. 1-3.

Oficjał poznański udziela kapłanom kongregacji oratorianów w Gostyniu władzy rozgrzeszania z tzw. rezerwatów czyli cięższych grzechów, których rozgrzeszanie przysługuje tylko papieżowi i biskupom.

Dotyczy to następujących przestępstw wyliczonych w konstytucjach gnieźnieńskiej prowincji kościelnej:

- nadużyć związanych z relikwiami,

- wróżenia,

- zaklinania,

- magii szkodliwej [dziś byśmy powiedzieli: czarnej magii; łac. maleficium],

- znieważenia kościoła lub cmentarza,

- zabójstwa dobrowolnego lub przypadkowego zawinionego lub będącego następstwem czynu niedozwolonego,

- uszkodzenia ważniejszych członków ciała [łac. membra principalia różnie rozumiane: u Arystotelesa serce, wątroba, mózg i jądra; w komentarzu Antoniego Goudin OP do św. Tomasza: mózg, wątroba, oko i in.],

- spędzenia płodu, choćby bezskutecznego,

- uduszenia własnego dziecka, choćby przypadkowo we własnym łóżku [?],

- zgwałcenia,

- kazirodztwa,

- porwania,

- fałszowania pism władz diecezji, tak ważniejszych, jak i innych.

Ponadto filipini otrzymują władzę rozgrzeszania w przypadkach zastrzeżonych przez ordynariusza w jego liście duszpasterskim, z wyjątkiem:

- symonii (z powodu związanej z nią ekskomuniki zastrzeżonej papieżowi),

- notorycznego bicia duchownych,

- grabieży dziesięcin lub zajęcia dóbr kościelnych,

- niedozwolonego nabycia własności kościelnej,

- przywłaszczania majątku po zmarłych duchownych.

Podkreślono, że słuchanie spowiedzi na Świętej Górze ma się odbywać „bez szkody dla innych parafii”. Upoważnienie to wydano w roku 1746 na okres 3 lat, dołączając (adnotacja pod podpisem oficjała) upoważnienie na rozgrzeszenie od herezji dla 30 osób.

Dalej na tym samym arkuszu znajduje się dokument z 1754 roku – odnowienie poprzedniego upoważnienia na 3 lata, z dołączeniem władzy rozgrzeszania:

- ciężkich przestępstw zagrożonych karą ekskomuniki wymienionych w tzw. bulli In Coena Domini (lista cenzur kościelnych tradycyjnie odczytywana w Rzymie w Wielki Czwartek, skąd nazwa; w użyciu do 1770 roku),

- herezji i apostazji dla 10 osób, lecz tylko tam, gdzie herezja „bezkarnie się panoszy”.

Udzielono też filipinom („kongregatystom”) 3-letniego upoważnienia do poświęcania krzyży, obrazów i różnych sprzętów kościelnych (co było zastrzeżone biskupowi), z wyjątkiem naczyń na olej chorych.

1636 Honestus Franciscus Przybylski mnlis Regni gnalis recognoscit proclamationem capitis

Honestus Franciscus Przybylski ministerialis Regni generalis recognoscit proclamationem capitis.	Uczciwy Franciszek Przybylski woźny sądowy złożył zeznanie z obwołania głowy.
Actum feria secunda ante festum sanctorum Simonis et Judae Apostolorum [27 X] proxima, anno Domini millesimo sexcentesimo trigesimo sexto.	Zdziałano w poniedziałek przed świętem świętych Szymona i Judy Apostołów [27 X], roku Pańskiego 1636.
Ad officium et acta advocatialia Gostinensia veniens honestus Franciscus Przybylski ministerialis Regni generalis recedendo recognovit sufficienter peregisse in praesentia duorum nobilium sibi astantium Alberti Sepinsky et Christophori Karkułtowsky [?] capitis proclamationem adversus Andream Habrunc civem Gostinensem feria tertia post festum sancti Francisci Confessoris [7 X] anni praesentis, ad instantiam honesti Alberti servi civilis dicti,	Przed urząd i akta wójtowskie gostyńskie przyszedłszy uczciwy Franciszek Przybylski woźny sądowy, odstępując [itd.] zeznał, iż dostatecznie przeprowadził w obecności asystujących mu dwóch szlachciców, Wojciecha Sepińskiego i Krzysztofa Karkułtowskiego [?] obwołanie głowy przeciwko Andrzejowi Habrunc mieszczaninowi gostyńskiemu we wtorek po święcie świętego Franciszka Wyznawcy [7 X] roku bieżącego, na wniosek uczciwego Wojciecha zwanego sługą miejskim,
quomodo idem Habrunc die vigesima quarta [s. 84] mensis Septembris in domo sua propria honestam olim Annam dicti Alberti consortem legitimam trucidavit tot verberibus videlicet ranę na czele głęboką nad prawym okiem, która do śmierci nie była zagojoną, posinienie od podeptania po piersiach, plecach i ręku, ex quo vulnere atque verberibus mors subsequuta est et ex viva mortuam fecit.	jako iż tenże Habrunc dnia 24 września w domu swym własnym uczciwą niegdy Annę rzeczonego Wojciecha prawną żonę zamordował tylu uderzeniami, mianowicie ranę na czele głęboką nad prawym okiem, która do śmierci nie była zagojoną, posinienie od podeptania po piersiach, plecach i ręku, z której to rany i uderzeń śmierć nastąpiła i żywą w martwą obrócił.
Cum autem publicis vociferationibus idem Habrunc tanquam homicida secundum iuris observantiam ut se judicio sistat vocatus est, primum in loco quo homicidium patratum est, secundo in Cyminczewo antequam cadaver in monumentum positum erat, attamen neque per semetipsum neque per plenipotentem comparuisset.	Ponieważ zaś tenże Habrunc jako zabójca według reguł prawa został publicznie wezwany do stawienia się w sądzie, po raz pierwszy w miejscu, gdzie popełniono zabójstwo, po raz drugi w Cyminczewie nim zwłoki [ofiary] złożono do grobu, jednak ani przez się, ani przez plenipotenta nie stawił się,
Ideo suprapositus Albertus praedictum Franciscum Przybylsky ministerialem Regni generalem in praesentia personali suprascriptorum nobilium protestatus est uti solenniter protestatur in et contra Andream Habrunc homicidam, quod ipse nullam penitus ob causam honestam olim Annam consortem ipsius legitimam immaniter trucidasset1 et ex viva mortuam fecisset1, petiitque per sententiam decerni, ex quo idem homicida toties ad purgandum vocatus non comparet, ut in causa commissae caedis condemnaretur.	zatem wyżej wspomniany Wojciech [wobec?] rzeczonego Franciszka Przybylskiego woźnego sądowego, w obecności cielesnej wyżej zapisanych szlachciców protestował się, jako i uroczyście protestuje się przeciwko Andrzejowi Habrunc zabójcy, iż ten bez żadnej zgoła przyczyny uczciwą niegdy Annę prawną żonę jego okrutnie był zamordował i z żywej w martwą był obrócił oraz prosił, by sądowo rozstrzygnąć, jako że tenże zabójca tyleż razy wezwany do oczyszczenia się [z zarzutów] nie stawił się, aby uznano go winnym w sprawie popełnionego morderstwa.
Quam suam relationem idem ministerialis Regni atque honesti Alberti principalis sui adversus eundem Habrunc factam protestationem in acta praesentia advocatialia inscribi procuravit, memoriali soluto.	Tenże woźny sądowy postarał się, by jego relację oraz by protestację uczciwego Wojciecha, jako głównego wnoszącego2, przeciwko temuż Habrunc wpisano do akt niniejszych, po uiszczeniu pamiętnego.

Źródło: Gostyń, Acta advocatialia Gostinensia, 1635-1659, indukta, sygn. I/37, s. 83-84.

¹ trucidasset, fecisset - w wyniku następstwa czasów zastosowano czas zaprzeszły (Plusquamperfectum), w przekładzie oddany za pomocą form: "był zamordował", "był obrócił". Wcześniej, przy opisie mordu, czas przeszły dokonany (Perfectum): trucidavit, fecit.
² Dosłownie: jako swego (tj. woźnego) przełożonego, pryncypała - woźny składa bowiem relację na wniosek Wojciecha, męża ofiary.

1700 Ingressus in turrim generosorum Czamerow

Ingressus in turrim generosorum Czamerow.

Ad officium et acta praesentia castrensia Posnaniensia personaliter venientes honestus Joannes Czeszewicz Posnania [?] ministerialis Regni generalis, officio praesenti notus et generosi Georgius Brudzewski atque Stanislaus Zakrzewski <sani existentes, libere ac manifeste> {recedendo} recognoverunt.

Quia ipsi ad instantiam et officiosam requisitionem generosorum Volfgangi patris et Ottonis filii Czamerow fuerunt <personaliter> die hodierna actu descripta <in turri castri praesentis Posnaniensis [...] existentes> {praesentes et} viderunt <indebite compescunt [?]>, {quando} quomodo iidem generosi Czamprowie turrim castri praesentis idque satisfaciendo decreto castrensi Posnaniensi de actu feria secunda post dominicam Cantate proxime praeterita inter generosum Haza actorem et praefatos generosos Czamery lato, mediante quo (ratione ingenui Leyman per eosdem generosos Czamery concussionis, convulnerationis [s. 358r] exindeque mortis eidem Leyman causationis, insuper praefati generosi Haza per supradictos generosos Czamery circa vindicationem capitis Leyman {praesenti [?]} verbis scommaticis laesionis minas diffidatoriasque [?] in vitam generosi Haza promulgationis) sessio turrica castri praesentis per spatium duarum septimanarum sese continue et immediate sequentium ab actu decreti illius in sex septimanis computando, eisdem generosos Czamerom iniuncta est.

{In [...] termino c[...] praesentis castrensis Posnaniensi [......] c[...] decreto iidem generosi Camery satisfaciendo [...] in praesentia praefatorum generosorum Georgii Brudzewski atque Stanislai Zakrzewski ut ju[...] [...] introdux[...]t, de quo praesentem idem ministerialis et nobiles fecerunt relationem.} In praesentia il[...] recognoscentium turrim eandem ingressi sunt eiusque sessionem per se in eam introducti inchoaverunt eandemque se ad tempus decreto eodem praef[...] et assignatum continuaturos se declararunt. In quam turrim [...] introduxerunt et introductos in ea relinquerunt, de quo praesentem fecerunt relationem.

Źródło: Poznań Gr. 824, relacje/protokół, r. 1700, s. 357v-358r

Wpis poświadczający rozpoczęcie odbywania kary wieży przez Wolfganga Czamera i jego syna Ottona. Sąd grodzki skazał ich na 2 tygodnie więzienia za pobicie ze skutkiem śmiertelnym wolno urodzonego (ingenuus) Leymana oraz znieważenie urodzonego Hazy, powoda, przy dochodzeniu ich ukarania (vindicatio capitis). Woźny składa relację o wprowadzeniu ich do wieży.

1607 Concordia inter mollitores et subditos generosi Jacobi Uieyski

Concordia inter mollitores et subditos generosi Jacobi Uieyski¹ 

Actum in curia villae Granowo protunc residentiae generosi Jacobi Uieyski, feria quinta in vigilia festi s. Thomae Apostoli anno Domini 1607.²

Coram generosis Cristophoro Miękiczki, Adamo Kozielski, Stanislao Sypniewski, Michaele Glinski, Stephano Zelenczki nec non famatis Jacobo Dambrowa advocato, Nicolao Kopytek et Adamo Dyasek scabinis iuratis de oppido Grodzisko, in praesentia honesti Pauli Zywioł ministerialis terrestris generalis regni ad hunc actum infrascriptum rogatis, assumptis et evocatis, et in ea qua infra patet forma declaratis.³

Wysłuchawszy IchM. PP. przerzeczeni pospolu z urzędem mieyskim woytowskim grodziskim, iako się stał mord y zabiczie głowy nieboszczyka Jana Szaia, kmieczia z Niemierzyc IchM. PP. Maczieia y Jakuba Uieyskich, o ktore zabiczie obwinieni są: Casper Kincel młynarz ze wsi Ratay iako pryncypał in fuga manualis facti w Grodzisku captus⁴, takze Jan Pach młynarczyk z Buku iako pomocnik, takze in fuga manualis facti w Buku poieymany, do ktorego zabiczia ten to pryncypał et complex suus⁵ bendąc officiose publiceque⁶ przes przerzeczony urząd grodziski pytany, dobrowolnie się przyznali, ze zabieli y winnymi się bydz osądzili prosząnc o miłosierdzie, aby ostrym prawem na [s. 663] gardle karani nie beli, gdysz pokuthę wszelaką za swoy występek czynicz y pelnicz chcą by naostrzeyszą.

Czo IchM. PP. przerzeczeni y urząd mieyski bacząc, ze czi, pryncypał sswoim pomocznikiem confessi sunt actum homicidii propositum⁷, wienc y do surowości prawa, ktoremu ipso facto ex agnitione benevola⁸ czi to obwinieni podpadli stawa [?] płynie [?] nie przystempuiąc, włozeli syę (prosbami wielkimi bendąc uięczi y na to pommąc, ze Pan naywysszy na serce skruszone y grzech swoy wyznawaiące litość czyni) do Jego M. Pana Uieyskiego, na ten czas residenta wsi Granowa, y do pothomkow nieboszczykowskich, aby surowość prawa w miłosierdzie obroczili. A Jego M. P. Uieyski, człowiekiem bendacz krzesczianskim, patrzącz na prawdziwą tych mezoboyców skruchę y załość, obrazę swoię panską, ktora onego samego y brata iego Jego M. Pana Maczieia dotknęła, odpuszcza.

Za czo przerzeczeni wszyscy JchM. pospołu y z urzędem przerzeczonym podziękowali, to iednak postanowili y wynalezli, aby czi to obwinieni poenam capitis redimen(do)⁹ taką pokutę uczynili, aby głowę pothomkom zapłaczieli iuxta juris formam¹⁰, do tego aby sześć niedziel pokuthę odprawowali w czechle u koszczioła farskiego, to iest: Casper w Grodzisku a Jan w Buku, za widzeni tych to potomkow, począwszy od zaczęcia wielgi mszy asz do samego [s. 664] kazania, co zacząnć powinni dominica proxime futura¹¹ et continuare subsequenter¹² zupełnie.

Druga, maią przysiąnc de pace servanda¹³ JchM. PP. Uieyskim y poddanym ich, na ktore conditie¹⁴ poniewasz ysz pozwoleli y one zisczić przes rąk swych IchM. y urzędowi danie obiecali, tedy pothomkowie nieboszczykowscy onych stego na tęn czas terminu criminalnego manualis facti¹⁵ pusczieli, poniewasz to, iako czi obwinieni IchMcziam przirzekli, rąk swoich daniem strzymać chcą, a ysz IchM. pospoł z urzędem mieyskim utramque partem super conditiones praestandas et adimplendas pozwaliaiącze¹⁶ baczą, wiencz y to uwazaiąncz, ze criminal pars actorea¹⁷ odpuszcza ducta zelo misericordiae¹⁸, tedy takową ugodę urząd grodziski authoritate officii sui¹⁹ ex unanimi consensu p(raesen)tium peticioneque²⁰ aprobuie²¹ y onę ad peticionem partis utriusque²² do acth swoich woytowskich przieymuie, ea tamen conditione praemissa²³: jezliby czi obwienieni pryncipalis cum complice²⁴ praemissas conditiones tam in parte quam in toto niezisczeli²⁵, tedy salva via jure agendi successoribus contra eosdem inculpatos ratione praemissi homicidii confessi reservatur²⁶. Na czo czisz tho inculpati uterque²⁷ in solidum et specialiter officiose²⁸ pozwalaią. Actum ut supra praesentibus quibus supra²⁹.

Źródło: Grodzisk Wlkp., Liber Actionum Scabinalium 1594-1609, sygn. 1529, s. 662-664

¹ Ugoda pomiędzy młynarzami i poddanymi urodzonego Jakuba Ujejskiego.
² Zdziałano we dworze wsi Granowo, obecnie rezydencji urodzonego Jakuba Ujejskiego, w czwartek w wigilię święta św. Tomasza Apostoła roku Pańskiego 1607 [wigilia św. Tomasza wypadła w 1607 r. w piątek; błąd skryby wynikł zapewne stąd, że czwartek to po łacinie feria quinta, "dzień piąty"].
³ Przed urodzonymi: Krzysztofem Miękickim, Adamem Kozielskim, Stanisławem Sypniewskim, Michałem Glińskim, Stefanem Zieleńskim [Zielęckim?], jak również sławetnymi Jakubem Dąbrową wójtem, Mikołajem Kopytkiem i Adamem Diaskiem, ławnikami przysiężnymi z miasta Grodzisko, w obecności uczciwego Pawła Żywioła woźnego ziemskiego. Wszyscy oni zostali zaproszeni, wybrani i zwołani na potrzeby niżej spisanego aktu, niżej wyrażono też ich decyzje.
⁴ in fuga manualis facti captus - schwytany podczas ucieczki z miejsca przestępstwa [?]
⁵ et complex suus - i jego wspólnik
⁶ officiose publiceque - urzędowo i publicznie
⁷ confessi sunt actum homicidii propositum - przyznali się do popełnienia przedstawionego zabójstwa
⁸ ipso facto ex agnitione benevola - z mocy samego faktu dobrowolnego przyznania się do winy
⁹ poenam capitis redimendo - wykupując się od kary śmierci
¹⁰ iuxta juris formam - według przepisu prawa
¹¹ dominica proxime futura - w najbliższą niedzielę
¹² et continuare subsequenter - i kontynuować w kolejne
¹³ de pace servanda - o zachowaniu pokoju
¹⁴ conditie - warunki (od łac. conditio - warunek)
¹⁵ manualis facti - dotyczącego rękoczynu [?]
¹⁶ utramque partem super conditiones praestandas et adimplendas pozwaliaiącze - przy zgodzie obu stron na warunki, które mają zostać spełnione
¹⁷ pars actorea - strona powodowa
¹⁸ ducta zelo misericordiae - wiedziona żarliwym miłosierdziem
¹⁹ authoritate officii sui - powagą swego urzędu
²⁰ ex unanimi consensu p(raesen)tium peticioneque - za jednomyślną zgodą i prośbą obecnych [względnie: "stron", jeśli przyjąć rozwinięcie (p(ar)tium)]
²¹ aprobuie - zastosowano abrewiację skracającą łacińskie „pro” do jednego znaku
²² ad peticionem partis utriusque - na prośbę obu stron
²³ ea tamen conditione praemissa - poprzedzając ją jednak następującym warunkiem
²⁴ pryncipalis cum complice - główny sprawca ze wspólnikiem
²⁵ praemissas conditiones tam in parte quam in toto niezisczeli - wspomnianych warunków tak w części, jak i w całości nie spełnili
²⁶ salva via jure agendi successoribus contra eosdem inculpatos ratione praemissi homicidii confessi reservatur - zastrzega się możliwość postępowania prawnego wobec tychże oskarżonych w sprawie wspomnianego zabójstwa, do którego popełnienia się przyznali
²⁷ inculpati uterque - obaj oskarżeni
²⁸ in solidum et specialiter officiose - solidarnie i wyraźnie przed urzędem
²⁹ Actum ut supra praesentibus quibus supra. - Zdziałano jak wyżej, w obecności tych, co wyżej.

1635 Proclamatio capitis Bartholomaei Cwikiełka per Joannem Szpoth

Visio vulneris Bartholomaei Cwikielka

W dom Uczciwego Barthosza Cwikielki Mieszczanina Grodziskiego na cielie chorego obecznie przyszedszy na ządanie iego sławny P. Grigier Ranisch Woith Maciey Ptaskowski y Kasper Brukarczyk Ławniczy widzieli ranę skodliwą u pomienionego Barthosza w ręce prawy na samym łokciu zwierzchu asz do samy kosci głemboką na dwuch członkach długą a na palczu wielgim szeroką przy ktory ranie obaczeli dziurę za skorą głemboką na pułtora członka dobrego ku palczom idączą Ktorą ranę pomieniony Cwikiełka na łozku leząc chory barzo przed tymisz sąsiadami swymi oswiadczył na Jaska Pyskowy syna ze mu ią zadał przes dania zadny przyczyny wdomu Pyski szablią a iusz temu Niedziel trzy obiecuiąc z nim o to prawem czasu swego czynic albo stym quo cum de iuro venerit. Actum die 25 Junii 1635.

Źródło: Grodzisk Wlkp., wójtowskie 1627-1641, czystopis, sygn. 1530, s. 494

Proclamatio capitis Bartholomaei Cwikiełka per Joannem Szpoth

Ad acta praesentia Judicii advocatialis personaliter veniens Providus Joannes Szpoth Ministerialis Terrestris Regni Poloniae Generalis in vim verae ac fidelis suae relationis in haec verba recognovit.

Quia ipse die hodierna tempore antemeridiano circa ductum funebralem corporis interempti Bartholomaei Cwikielka Civis Grodziscensis necem eiusdem ipsi per Joannem Pysczyk illatam in Circulo fori Civilis Grodziscensis publice ac voce magna in frequentia plurimorum hominum seriae (?) verborum sequenti proclamavit

Raczcie iimc (?) wiedziec ysz Jasiek Katharzyny Pyskowy syn tego Barthosza Cwikielkę niebosczyka Miesczanina Grodzickiego sąsiada waszego u siebie wdomu przes zadnego dania przyczyny szablią tak skodliwie przes łokiec ręki prawy ranił ze stey rany smierc oto podiął o ktory takowy zaboi y morderstwo pozostała wdowa małzonka zmarłego dzieci y bracia niebosczykowsczy przerzeczonego Jaska Pysczyka jako zaboicę powoływaią chcąc go prawem konac

Quod maioris (?) authoritatis ergo acticatum est. Actum Sabbatho ante Festum Visitationis B M Virginis anno ut supra.

Źródło: Grodzisk Wlkp., wójtowskie 1627-1641, czystopis, sygn. 1530, s. 497

Rellatio Michaelis Balneatoris Salkałł

Ad officium advocatiale Grodziscense ad instantiam Honesti Alberti Pyszak alias Łukaszewicz personaliter comparens Honestus Michael Salkałł Balneator Civis Costensis per omnia sanus sub conscientia sua prout ipsi Deus cordi est recognovit ac fassus est ex visione animadversioneque saniori vulneris framea inflicti defuncto Bartholomaeo Cwikiełka per Joannem Pysczyk Ze ta rana nie była Smiertelna ale znieszanowania tego umarłego albo gorączki przypascia wtym urazie przes łokiec mogła go osmierc przyprawic a zebym winnego uznawac miał Cyrulika ktory mu tę rane leczeł nie uznawąm poniewasz wtey ranie przes niedozor y przes nie opatrznosc niedbała Cyrulikowę ognia niiakiego nawet y piekielnego y puchliny zadny albo y defectow inszych ktoreby przes Cyrulika przy opatrowaniu tey rany znaidowac sie miały nie widzę ktory mowy moię (?) ssumnieniem swym potwierdząm y na te słowa swe gotowem przysiądz. Actum die 14 Julii anno 1635.

Źródło: Grodzisk Wlkp., wójtowskie 1627-1641, czystopis, sygn. 1530, s. 496

Protestatio Chirurgorum Grodziscensium

Przed tymze Sądem obecznymi bywszy Uczciwi Nykiel Porcełł Wociech Wązik y Jerzy Cyrulik Balwierze Mieszczanie Grodzicczy in omni meliori modo formaque iuris solenniter protestati sunt contra relationem Michaelis Salkał Civis Costensis de nullitate invaliditateque depositionis tum et contra ipsam personum deponentem omniaque dicta ipsius certis ex rationibus suo tempore et loco ad officium quodvis ubi de iure venerit inferendis iterum atque iterum protestando cum propinquis defuncti Bartholomaei Cwikiełka Stanislao et Matthia Cwikła fratribus germanis demortui. Actum die anno ut supra.

Źródło: Grodzisk Wlkp., wójtowskie 1627-1641, czystopis, sygn. 1530, s. 496

Reprotestatio Alberti Pyszek

Eodem iudicio praesens cum adesset Honestus Albertus Pyszek Civis Grodziscensis per omnia sanus audita protestatione solenni chirurgorum Grodziscensium vicinorum suorum nomine privigni sui Joannis Pysczyk solenniter reprotestatus est contra proemissam attestationem per Michaelem Salkał interpositam et factam idque certis de causis et rationibus loco et tempori congruis apud officium quodvis suo tempore nominandis et inferendis tum de omnibus damnis et litis expensis Super quo arrha iuri soluta est. Actum die et anno quibus et supra.

Źródło: Grodzisk Wlkp., wójtowskie 1627-1641, czystopis, sygn. 1530, s. 496

Jan Pysczyk ciężko ranił szablą Bartłomieja Ćwikiełkę. Na żądanie poszkodowanego, wójt i ławnicy dokonują oględzin rany. Po kilku dniach Bartłomiej umiera. Podczas jego pogrzebu, 30 czerwca, ma miejsce tzw. obwołanie głowy (proclamatio capitis), czynność bez której nie można było skazać winowajcy. Woźny ziemski „głosem wielkim” stojąc na Rynku obwieścił nazwisko mordercy, a następnie złożył relację z tej czynności przed sądem wójtowskim.

Mijają 2 tygodnie. Przed urzędem wójtowskim ojczym mordercy Wojciech Pyszek vel Łukaszewicz stawia mieszczanina kościańskiego, łaziebnego, który swoim zeznaniem ma zmniejszyć winę Pysczyka. W odpowiedzi trzej balwierze wraz z braćmi zamordowanego podnoszą zarzut nieważności relacji łaziebnego (protestacja), czemu Pyszek się sprzeciwia (reprotestacja).

Zainteresowanych dalszymi szczegółami sprawy odsyłam do księgi radzieckiej „Actionum Iuridicarum Causarumque Iudicatarum Liber...” sygn. 1538, gdzie znajdziemy relację z pośmiertnych oględzin rany (Visio vulneris lethalis defuncti Bartholomaei Cwikielka, s. 19), trzy kontumacje Pysczyka (s. 21 i 26) czy zapis jego obrony (s. 40).

Uwaga: Relację z obwołania głowy, choć datowaną na 30 czerwca, umieszczono w księdze pomiędzy wpisami z 14 lipca 1635 r.

1738 Interdictum ob Presbytericidium pro toto Decanatu Wschowensi

Josephus Thaddaeus de Kiekrz Kierski,

Dei et Apostolicae Sedis Gratia Episcopus Bolinensis
Sufraganeus Praepositus Cathedralis,

Sede vacante Episcopatus Posnaniensis in spiritualibus et temporalibus
Administrator Generalis

Illustribus, admodum Reverendis, Religiosis, Venerabilibus, Honorandisque Viris, Decanis foraneis, Praepositis, Parochis, Commendariis, Vicariis, Altaristis, aliis Ecclesiarum Secularium Ministris, Regularium vero Custodibus, Gvardianis, Superioribus, in Decanatu Vschowensi Dioecesis Posnaniensis constitutis, Salutem in Domino.

Magno cum animi nostri dolore accepimus, quomodo paucos ante dies Studiosus Joannes Wąśiewicz, ex oppido Kębłowo oriundus, timore Dei postposito, oblitus gratitudinis Professoribus daebitae, instinctu maligni Spiritus ductus, in detestabilem prorumpens audaciam, Religiosum et Admodum Reverendum in Christo Patrem Michaelem Kryger Societatis Iesu residentiae Vschovensis Presbyterum, et ibidem Scholarum Praefectum, ad hospitium dicti Studiosi advenientem, nihil mali evenire sperantem, ipso introitu, per explosionem bombardae pulvere et globulis onustae, animo deliberato et praemeditato, interficere ausus est.

Ne itaque dicto Presbytericidae scelus hujusmodi patratum impunitum transeat, aliisque simila praesumentibus, in perniciosum vergat exemplum, Nos in talibus, dispositioni Constitutionis Synodalis provincialis inhaerendo, eundem Presbytericidam, in sententiam Excommunicationis Papalis ipso facto incurrisse et incidisse, declaramus, ac locum, ubi praefatum Presbytericidium patratum est, nec non omnes Ecclesias tam Parochiales quam Regulares, in Decanatu Vschowensi consistentes, Ecclesiastico subiicimus interdicto, quocirca significamus, et in virtute Sanctae obedientiae et sub excommunicationis poena, Vobis Supra scriptis executionem mandamus, quatenus, ut idem malefactor omnibus innotescat, durante ejusmodi interdicto, a Divinis officiis vestris in Ecclesiis, exceptis Festis Solemnioribus, videlicet Nativitatis, Pachae, Pentecostes, in quibus licitum erit campanas pulsare, et januis apertis alta voce divina officia celebrare, excommunicatis prorsus exclusis, sed interdictis admissis, a longe ab altari stantibus, cessetis. Populo vero omnibus diebus Dominicis et Festivis, sono percussa tabulae, convocato, exhortatione praemissa, et jejuniis indictis, causam ejusdem interdicti nostri exponatis, et praefatum Presbytericidam, ter pulsatis campanis, et candelis accensis ac demum extinctis, in terramque projectis, excommunicatum esse publice denuntietis denuntiarique curetis. Neque in iisdem Ecclesiis vestris Sacramenta aliqua, excepto baptismo parvulorum et poenitentia morentium, administrare audeatis, sepulturam Ecclesiasticam omnino denegando. Quod quidem interdictum et praemissa omnia volumus per vos inviolabiliter observari ac per Decanatum via Cursoria transmitti, et tam diu exequi, donec aliud a Nobis habueritis in mandatis. Hocce quoque edictum ad Fana tam Sectae Lutheranae quam Calvinianae, in eodem Decanatu Vschovensi existentia, extendimus, et in iisdem, stante ejusmodi interdicto, devotionem earundem Sectarum, pulsum campanarum, sub poenis arbitrariis, tum quoque apercionem forium ad eadem Fana, sub poena obsigillationis eorundem, serio inhibemus.

In quorum fidem. Datum in Cancellaria Officii administratorialis Posnaniensis, Die 23 Mensis Novembris Anno Domini 1738

Źródło: Odpisy i ekstrakty protestacji dysydentów w sprawach spornych z władzami kościoła katolickiego z lat 1741-1748, APP "Akta Braci Czeskich", sygn. 2017, f. 73

W etykietach w stopce wpisu wymieniłem kurię biskupią, choć ściśle biorąc, zarządzenie wydała kancelaria administratora diecezji poznańskiej podczas wakatu po śmierci biskupa Stanisława Józefa Hozjusza (13 XI 1738), biskupa sufragana Józefa z Kiekrza Kierskiego. Dokument ten powstał w reakcji na haniebny czyn studenta Jana Wąsiewicza z Kębłowa, który zastrzelił o. Michała Krygera, jezuitę, prefekta we wschowskiej szkole, gdy ten przybył do niego w odwiedziny. Tymczasowy administrator diecezji ogłasza, że student ipso facto zaciągnął karę ekskomuniki. Nakłada też interdykt na miejsce zbrodni oraz na wszystkie kościoły parafialne i zakonne dekanatu wschowskiego. Jedynie w Boże Narodzenie, Wielkanoc i Zesłanie Ducha Świętego będzie księżom wolno przy drzwiach otwartych śpiewać mszę i używać dzwonów, przy zastrzeżeniu, że wierni stać będą z dala od ołtarza. W parafiach obłożonych interdyktem dozwala się jedynie chrzcić niemowlęta i spowiadać konających. Wszystkim parafianom należy odmówić pogrzebu kościelnego. W niedziele i święta należy, zwoławszy lud za pomocą kołatek (tabulae), głosić kazania, ogłaszać zwyczajowe posty oraz każdorazowo ogłaszać ekskomunikę na Wąsiewicza (oczywiście z biciem w dzwony i rzucaniem świec na ziemię), uprzednio podawszy jej przyczynę. Interdykt obowiązuje do odwołania.

Zarządzenie rozciąga się również na zbory luterańskie i kalwińskie funkcjonujące w tymże dekanacie. Nabożeństwa dyssydenckie oraz bicie w dzwony należy na czas interdyktu zawiesić, pod karą opieczętowania zborów.

W odpisie dekretu ktoś pedantycznie poprawił wiele liter wielkich na małe.

Skorygowałem trzy literówki występujące w tekście: Sede vocante na Sede vacante, Presbyterididae (pierwsze wystąpienie słowa) na Presbytericidae, admistratorialis na administratorialis.

1680 Infanticidium

Den 27 Febr.

Actum in Leszno die vigesima Septima Februarii Ao. 1680

Coram Officio Proconsulari Civitatis Leszno in Majori Polonia ad requisitionem Magnifici Domini sui Domini Hieronymi Poninski Pocillatoris Wschovensis, cujus nomine ad hunc actum se expresse missum esse asserebat, personaliter comparens Nobilis Dominus Malinowski ejusdem Magnifici servitor, Officio Supranominato ad decidendum sequentem proposuit casum:

Ante septimanas praeter propter sex, et quod excurrit contigisse, ut in villa quadam Magnifico suo subdita foemina quaedam clandestine pareret, postque partum editum, eundem in certo hypocausti post fornacem loco occultaret: qui deinceps vita quidem privatus a familiaribus repertus sit, in cranio tamen signa violentae compressionis habens: unde quaestio oriatur, utrum haec foemina de infanticidio suspecta sit nec ne?

Quibus omnibus praesertim concurrentibus circumstantiis bene perpensis eandem foeminam de Infanticidio omnino et maxime suspectam esse Officium praesens asserit, cujus rationes quae sequuntur:

quarum:

1| quia partum studio sola enixa, cum si voluisset, alias e familiaribus foeminas adstantes potuisset habere, rectae suae conscientiae testes,

2| quia eundem partum in loco remotiori, qui post fornacem, occultavit,

3| partus denique a familiaribus repertus inanimus vitaque naturali carens,

et

4| in capite cranium incurvatum tanquam violentae consussionis vel compressionis infallibile signum exhibens.

Ex quibus rationibus Viri Consulares pro ratione Officii, quo pollent, et a Suprafato Magnifico Domino requiruntur, adducti, captivam foeminam non tantum de commisso infanti homicidio prout supra assertum vere suspectam, verum etiam si veritas vel spontanea confessio ab eadem aliter eliceri non possit, eandem Torturae per duos gradus subjiciendam esse judicant: ut scilicet sub primo gradu carnifex juncturas manuum hujus foeminae funiculis subtilioribus arctissime usque ad ossa constringat, forcipemque digitorum vulgo die Daumszrauben applicet: sub secundo vero foemellam scalae injiciat et violenta quadam expansione seu extensione omnium membrorum eorundem articulos distinguat atque dilaceret, cruribusque forcipes vulgo die Spanisze Stieffel addat: Qua tortura semel et pro una vice in eam statuenda, nisi forte nova sub eadem oriantur indicia: Quod praefatum in vim Decreti informatorii de Jure Magnifico Domino Requirenti respondendum idque Sub Officii Sigillo extradi permittendum duximus: Actum ut supra.

Leszno, radziecka, APP Akta miasta Leszno, sygn. I/102, f. 9

Służący u Ponińskiego przedkłada do rozstrzygnięcia sprawę znalezienia przez domowników martwego noworodka ze śladami uderzeń czy duszenia. Sąd radziecki uznaje matkę dziecka (poddaną z jakiejś wsi Ponińskiego) za podejrzaną o dzieciobójstwo, a w celu wydobycia zeznań przepisuje dwustopniowe tortury szczegółowo w akcie opisane.