1861 Licentia benedicendi matrimonium

Leo Przyłuski Dei miseratione et Sanctae Sedis Apostolicae gratia archiepiscopus Gnesnensis et Posnaniensis, legatus natus, praelatus domesticus, solio pontificio assistens etc.

Illustri admodum reverendo Antonio Kurowski, commendario ecclesiae parochialis in Grodziszczko archidioecesis nostrae Posnaniensi, salutem in Domino!

Annuentes petitioni tuae de die 27 mensis currentis <et> ob causas nobis prolatas, concedimus praesentibus et authorisamus te ad benedicendum in qualibet ecclesia catholica Vratislaviae, praevio tamen assensu rectoris ecclesiae, juxta praescriptum ritualis dioecesani, matrimonium inter generosum Stanislaum Koczorowski haeredem bonorum Mikuszek et generosam Joannam Radońska virginem de Chrapowo, catholicos Posnaniensis archidioecesis, inter quos nullum canonicum intercedit impedimentum, nullumque [?] post trinas denuntiationes in eorum respective ecclesiis parochialibus factas detectum est.

In quorum fidem etc.

Datum Posnaniae die 28 Septembris 1861 de mandato.

(-) Poszwiński [?]

Or.: Metrykalia parafii Grodziszczko, Liber copulatorum, 1835-1890, AAP sygn. PM 96/4, s. 241d.

Zgoda konsystorza dla komendarza kościoła w Grodziszczku na pobłogosławienie ślubu GG. Stanisława Koczorowskiego dziedzica Mikoszek i Joanny Radońskiej z Chłapowa w dowolnym kościele katolickim miasta Wrocławia.

1864 Indultum

Leo Przyłuski Dei miseratione et Sanctae Sedis Apostolicae gratia archiepiscopus Gnesnensis et Posnaniensis, legatus natus, praelatus domesticus, solio pontificio assistens et c.

Admodum reverendo Kurowski, ecclesiae parochialis in Grodziszczko commendario

nobis in Christo dilecto salutem in Domino!

Ut in matrimonium per verba de praesenti praemissis duabus bannis, una vero omissa, quae ob imminens Adventus Domini tempus praecedere nequit, dispensata servataque in reliquis forma Sacri Concilii Tridentini, tum dispositione Regiminis in matrimonialibus facta in omni observata Martinum Deska juvenem et Victoriam Gałczyńska virginem, uterque de parochia in Grodziszczko neosponsos, nullo detecto canonico impedimento, de quo sub onere conscientiae quam diligentissime inquirat, in facie Ecclesiae licite conjungere possit, authoritate ordinaria facultatem damus per praesentes, ita tamen ut huic sacro matrimonio adsint testes fide digni, nominaque eorum et cognomina simul, et contrahentium tum praesens indultum in librum metrices copulatorum supradictae ecclesiae inscribantur, vel si id commode fieri poterit, ipsum originale indulti in eandem metricam inseratur.

In quorum fidem etc.

Datum in consistorio generali archi-episcopali Posnaniensi, die 15 mensis Novembris anno Domini 1864.

(-) Thomas Cieśliński

Or.: Metrykalia parafii Grodziszczko, Liber copulatorum, 1835-1890, AAP sygn. PM 96/4, s. 241f.

Indult na opuszczenie jednej z trzech zapowiedzi z powodu zbliżającego się Adwentu dla narzeczonych: Marcina Deski i Wiktorii Gałczyńskiej, obojga z parafii Grodziszczko.

1772 Facultas convolandi ad alia vota

Anno Domini millesimo septingentesimo septuagesimo secundo [?], die vero Veneris decima mensis Julii.	Roku Pańskiego 1772, dnia Wenus1, 10 lipca.
Coram perillustri et reverendissimo domino Joanne Krall U. J. D., canonico cathedrali, judice surrogato Posnaniensi comparens personaliter nobilis Valentinus Salkowski notarius apostolicus, famatae Veronicae de Stulpinskie Wabrowa civissae Sarnoviensis actricis principalis plenipotens, in termino ex literis edicti publici ab officio praesenti in et contra famatum Martinum Waber oppidanum Sarnoviensem ab annis novem profugum emanatis legitime per ecclesias decanatuum Crobensis, Vschovensis et Sremensis via cursoria expeditis, executis et publicatis proveniente, contumaciam ejusdem famati Waber citati quatenus non comparentis nec terminum hodiernum attentantis accusavit, in cujus talem contumaciam productis testimoniis et attestatis fide dignis petiit suae principali ad alia vota convolandi facultatem dari et concedi.	Przed prześwietnym i najprzewielebniejszym księdzem Janem Krall, doktorem praw obojga, kanonikiem katedralnym, sędzią surogatem poznańskim stanął osobiście szlachetny Walenty Salkowski notariusz apostolski, plenipotent sławetnej Weroniki ze Stulpińskich Wabrowej mieszczki sarnowskiej, głównej powódki, na terminie wynikłym z pisma publicznego zarządzenia niniejszego urzędu wydanego przeciwko sławetnemu Marcinowi Waber mieszczaninowi sarnowskiemu, zbiegłemu 9 lat temu. Pismo to rozesłano i ogłoszono przez doręczycieli sądowych po kościołach dekanatów: krobskiego, wschowskiego i śremskiego. Na tymże terminie dzisiejszym ów plenipotent zarzucił kontumację temuż sławetnemu Waberowi, pozwanemu, który nie stawił się ani nie zakwestionował terminu dzisiejszego, wobec której to kontumacji, po przedłożeniu wiarygodnych świadectw i zeznań wniósł o udzielenie powódce zgody na wejście w nowy związek małżeński2.
Et perillustris ac reverendissimus dominus judex surrogatus Posnaniensis supramemoratus in termino hodierno ex edictis publicis ab officio praesenti emanatis, per ecclesias decanatuum Crobensis, Vschovensis et Sremensis legitime publicatis et executis, prout in connotatione processus emanati continetur proveniente, visis et lectis testimoniis et attestatis fide dignis in causa praesenti productis, illisque bene perpensis et trutinatis, ex quibus luculenter patet et demonstratum est famatum Martinum Waber immemorem juramenti circa matrimonium in anno millesimo septingentesimo sexagesimo secundo die duodecima mensis Octobris in ecclesia parochiali Sarnoviensi [s. 303], prout documento ex libris metrices copulatorum ejusdem ecclesiae deducitur, contractum praestiti seque [?] immediate anno contractis variis debitis a creditoribus, ab actrice consorte sua recessisse, eandemque deseruisse.	A prześwietny i najprzewielebniejszy ksiądz sędzia surogat poznański wyżej wspomniany, na terminie dzisiejszym wynikłym z publicznego zarządzenia wydanego przez urząd niniejszy, zgodnie z prawem rozesłanego i ogłoszonego po kościołach dekanatów krobskiego, wschowskiego i śremskiego, jak to zawarto w dokumentacji wytoczonego procesu, po zapoznaniu się ze świadectwami i wiarygodnymi zeznaniami przedłożonymi w sprawie niniejszej oraz ich dokładnym roztrząśnieniu i rozważeniu, z których to jasno wynika i widomym się stało, iż sławetny Marcin Waber, niepomny na przysięgę złożoną przy zawarciu małżeństwa w roku 1762, dnia 12 października w kościele parafialnym w Sarnowie, jak wynika z dokumentu z ksiąg metrykalnych zaślubionych tegoż kościoła3, zaraz następnego roku, zaciągnąwszy różnych długów u wierzycieli, od małżonki swojej odstąpił i tęż opuścił.
Quem licet actrix serio extra limites Regni per subordinatas personas quaerere curavit, nullum tamen hactenus vestigium utrum superstes existat post seriam indagationem factam haberi potest, exindeque diuturnae absentiae mors praerecensiti Martini Waber facile praesumenda venit.	Choć powódka za pośrednictwem różnych osób z wielkim staraniem usiłowała go odnaleźć poza granicami Królestwa, to jednak dotąd po starannych poszukiwaniach nie udało się jej znaleźć śladu potwierdzającego, że żyje, skąd przy długiej nieobecności wspomnianego Marcina Waber łatwo domniemywa się jego śmierć.
Proinde inhaerendo praemissis motivis, tum bullae pontificiae, consideratoque periculo incontinentiae mulieris, suprafatae Veronicae de Stulpinskie ad alia vota convolandi, matrimoniumque cum quopiam alio, praemissis tribus bannis diebus dominicis sese immediate sequentibus publicatis [?] <vel saltim una denuntiatio die festo fiat et super duabus ex rationibus ad mentem Concilii Tridentini dispensat>, contrahendi /: salvo regressu ad Martinum priorem maritum in casu reditus :/ facultatem dedit et concessit, prout dat et concedit decreti praesentis vigore ad praemissa mediante.	Zatem w nawiązaniu do powyższych przesłanek oraz bulli papieskiej4, biorąc pod uwagę ryzyko niewstrzemięźliwości niewiasty, [sędzia] udzielił, jako też mocą niniejszego dekretu udziela wyżej wzmiankowanej Weronice ze Stulpińskich zgody na wstąpienie w nowy związek małżeński z kimkolwiek innym, po ogłoszeniu trzech zapowiedzi w kolejne niedziele lub przynajmniej jednej zapowiedzi w święto przy dyspensie od dwóch [pozostałych] z przyczyn określonych w uchwałach Soboru Trydenckiego /: z zastrzeżeniem powrotu do Marcina, pierwszego męża, gdyby wrócił :/
Praesente me Francisco Grochowski ecclesiarum cathedralis poenitentiario, collegiatae B. M. V. in summo praeposito, divae Mariae Magdalenae primicerio, apostolico et consistorii generalis Posnaniensis actuario notario.	W obecności mojej, Franciszka Grochowskiego, penitencjarza kościoła katedralnego, prepozyta kolegiaty NMP in summo, primiceriusza [kościoła] świętej Marii Magdaleny, notariusza apostolskiego i pisarza aktowego konsystorza generalnego poznańskiego.
Ex actis consistorii generalis Posnaniensis extractum et sigillo perillustris et reverendissimi domini Stephani Rola Skrzebowski archidiaconi Pscevensis, vicarii in spiritualibus et officialis generalis Posnaniensis communitum [?].	Z akt konsystorza generalnego poznańskiego wyciągnięte i pieczęcią prześwietnego i najprzewielebniejszego księdza Stefana Rola Skrzebowskiego archidiakona pszczewskiego, wikariusza in spiritualibus i oficjała generalnego poznańskiego opatrzone.
(-) Franciscus Grochowski apostolicus et consistorii generalis Posnaniensis causarum actuarius notarius.	(-) Franciszek Grochowski, notariusz apostolski i pisarz aktowy konsystorza poznańskiego.

Kop.: Parafia Sarnowa, Liber mortuorum ab anno 1744, AAP sygn. PM 263/01, s. 302-303.

Uw.: Ostatnia cyfra roku wystawienia dokumentu jest nieczytelna. W dekadzie 1770-1779 dzień 10 lipca przypadał w piątek w latach 1772 i 1778. Ponieważ odpis dokumentu opatrzono – jak głosi adnotacja – pieczęcią oficjała generalnego Stefana Skrzebowskiego zmarłego w roku 1775, jako rok jego wystawienia przyjmujemy rok 1772.

Wyrok konsystorza poznańskiego zezwalający na drugi ślub z powodu uznania za zmarłego pierwszego małżonka. Weronika Wabrowa skorzystała z niego 25 lipca tegoż roku, kiedy to odbył się jej ślub z Andrzejem Chocieszyńskim, organistą z Dolska. W metryce tego ślubu (Liber copulatorum ab anno 1744, s. 236) określona jako vidua (wdowa).

¹ Dzień Wenus (łac. dies Veneris) – nazwa piątku w tradycji grecko-rzymskiej.

² Dosłownie: by mogła pospieszyć na drugi ślub.

³ Liber copulatorum ab anno 1744, s. 219.

⁴ Bulla papieża Leona X Sacrosanctae universalis Ecclesiae wydana dla Czech, Polski i Węgier 9 VIII 1515. Pozwoliła biskupom i ich oficjałom udzielać zezwoleń na ślub i uprawniać (legitymizować) dzieci zrodzone, gdy wieść ogólna niesie lub uczą słuszne domysły, że drugi małżonek nie żyje. Powołuje się na nią inny wyrok konsystorza poznańskiego w podobnej sprawie: wpis.

1744 Submissio quoad prolem in fide catholica educandam

Eodem die [5ta Februarii 1744]. Idem vicarius [Jacobus Rakowicz vicarius Sarnoviensis] benedixi matrimonium inter famatos Zachariam Radek civem Sarnoviensem sutorem acatholicum et Agnethem Pilarząnka dictam de villa Gay oriundam catholicam, praemissis tribus bannis diebus festivis expeditis. Testes: magnifica Marianna de Zakrzewskie Kierska domina et haeredissa Sarnoviensis, magnifici Antonius et Isidorus Zakrzewscy et alii quam plurimi domini. Et hic in continenti praeassertus neosponsus spopondit in praesentia fide dignorum catholicorum, nimirum Adami Dąmbrowicz proconsulis et Matthia Sadzikoski advocati, civium Sarnoviensium, prolem utriusque sexus in fide orthodoxa educandam absque ulla exprobratione et rixa suae uxoris.	Tegoż dnia [5 lutego 1744]. [Ja], tenże wikariusz [Jakub Rakowicz wikariusz sarnowski], pobłogosławiłem małżeństwo pomiędzy sławetnymi Zachariaszem Radek mieszczaninem sarnowskim, szewcem, akatolikiem i Agnieszką zwaną Pilarzanką, pochodzącą ze wsi Gaj, katoliczką, poprzedziwszy to trzema zapowiedziami ogłoszonymi w dni świąteczne. Świadkowie: wielmożna Marianna z Zakrzewskich Kierska1, pani i dziedziczka Sarnowy, wielmożni Antoni i Izydor Zakrzewscy i inni liczni panowie. Następnie wspomniany nowożeniec zobowiązał się pod przysięgą w obecności godnych wiary katolików, mianowicie Adama Dąbrowicza burmistrza i Macieja Szadzikowskiego wójta, mieszczan sarnowskich, iż potomstwo płci obojga wychowa w wierze katolickiej2, nie czyniąc żadnych zarzutów ani nie wzniecając sporów ze swoją żoną.
NB. Literae ab illustrissimo officio hac in circumstantia ad illlustrem praepositum directae de tenore tali:	NB. Pismo od prześwietnego konsystorza w tej sprawie, skierowane do jaśnie oświeconego proboszcza, w brzmieniu następującym:
"Illustris admodum reverende domine, frater observandissime! Skrupuł, który WMMPan miałeś w daniu ślubu mieszczaninowi sarnowskiemu z pokojową JeymćPani Kasztelanicowy z tej racji, że sponsus jest luter, tak rezolwuję, aby tenże mieszczanin submisją uczynił, jako proles utriusque sexus będzie edukowana in fide orthodoxa catholica, i że przyszłej żonie non exprobrabit eandem fidem catholicam, którą to submisją konotuj WMMPan w metryce copulatorum. His peractis, ponieważ już zapowiedzi wyszły, możesz WMMPan bezpiecznie dać ślub. His expressis jestem solita observantia illustris admodum reverendae dominationis vestrae. Addictissimus frater et ad obsequia paratissimus servus.	„Jaśnie Oświecony Przewielebny Panie3, Wielce Szanowny Bracie! Skrupuł, który WMMPan4 miałeś w daniu ślubu mieszczaninowi sarnowskiemu z pokojową JeymćPani Kasztelanicowy z tej racji, że oblubieniec jest luteraninem, tak rozwiązuję, aby tenże mieszczanin uczynił zobowiązanie, iż potomstwo płci obojga wychowa w wierze katolickiej i że przyszłej żonie nie będzie wypominał tejże wiary katolickiej, które to zobowiązanie zapisz WMMPan w metryce zaślubionych. Następnie, ponieważ już zapowiedzi wyszły, możesz WMMPan bezpiecznie dać ślub. Kończąc, pozostaję z należnym uszanowaniem wobec Jaśnie Oświeconej Przewielebności Waszej. Szczerze oddany brat i do usług zawsze gotowy sługa.
(-) X. Józef Pawłowski, mpp.	(-) X. Józef Pawłowski5, ręką własną.
Z Poznania, die 29 Januarii 1744." [s. 182]	Z Poznania, dnia 29 stycznia 1744."
In superficie harum literarum tenor ejusmodi:	Na odwrocie6 dokumentu słowa następujące:
"Illustri et admodum reverendo domino Stephano Lisiecki, ecclesiarum collegiatae Beatae M. V. in summo Posnaniensis canonico, parochialis Sarnoviensis praeposito, domino fratri observandissimo w Sarnowie."	"Jaśnie Oświeconemu i Przewielebnemu Panu Stefanowi Lisieckiemu, kanonikowi kolegiaty NMP in summo w Poznaniu, prepozytowi kościoła parafialnego w Sarnowie, Wielce Szanownemu Panu Bratu, w Sarnowie."

Kop.: Parafia Sarnowa, Liber Copulatorum ab anno 1744, AAP sygn. PM 263/01, s. 181-182.

Pod aktem metrykalnym małżeństwa mieszanego skopiowano pismo oficjała poznańskiego zawierające warunki, pod którymi należy je zawrzeć.

¹ Marianna z Zakrzewskich Kierska - wdowa po Samuelu Kierskim, kasztelanicu rogozińskim.
² dosł. prawowiernej (łac. orthodoxa).
³ Panie (za łac. Domine) - zwrot grzecznościowy stosowany wobec duchowieństwa jeszcze w XVIII-wiecznej polszczyźnie. W łacińskiej formule "Habemus papam" tytułuje się papieża podwójnym Dominus.
⁴ WMMPan - Wielce Mnie Miłościwy Panie lub Wielmożny a Mnie Miłościwy Panie.
⁵ Józef z Werbna Pawłowski, wikariusz generalny i oficjał poznański 1739-1759, archidiakon pszczewski.
⁶ tj. na stronie adresowej pisma. Kopert jeszcze nie stosowano; przed wysłaniem składano arkusz z pismem na kilka części, pieczętowano i opatrywano adresem.

1774 Dispensatio a duabus bannis

Stephanus Rola Skrzebowski, utriusque juris doctor, archidiaconus Pscevensis, vicarius in spiritualibus et officialis generalis Posnaniensis.

Perillustri et reverendissimo Antonio Boncza Miaskowski, ecclesiarum metropolitanae Gnesnensis primicerio, cathedralis Posnaniensis scholastico, parochialis Neomestensis praeposito, sive de licentia ejus cuipiam alteri presbytero saeculari, ut in matrimonium per verba de praesenti, praemissa una banna, duabus vero omissis et per nos ex causis justis et legitimis dispensatis, servata in reliquis forma juxta praescriptum Sacri Concilii Tridentini statutoque a jure tempore, generosos Michaelem Gorski et Margaretham Zborowska virginem, neosponsos, nullo aliquo detecto impedimento canonico, de quo sub onere conscientiae quam diligentissime inquirat, in facie ecclesiae formalis non alias nec aliter, nisi cum scitu et voluntate parentum tam sponsi quam sponsae, libere et licite conjugere possit, authoritate ordinaria licentiam et facultatem impertimur per praesentes, ita tamen, ut huic sacro matrimonio adsint testes fide digni, nominaque eorum et cognomina simul et contrahentium, tum et praesens indultum, in metricam dictae ecclesiae parochialis Neomestensis inscribantur vel, si id commode fieri poterit, ipsum originale in eandem metricam insuatur. In quorum fidem etc.

Datum in cancellaria consistorii generalis Posnaniensis die 23 Decembris anno 1774to.

(-) Martinus Josephus Olbrych, utriusque juris doctor, canonicus cathedralis Posnaniensis, judex surrogatus.

Źródło: Parafia Nowe Miasto nad Wartą, AAP sygn. PM 193/06, s. 422-423 (strony stanowią jeden arkusz).

Dyspensa od dwóch z trzech zapowiedzi przedślubnych dla urodzonych: Michała Górskiego i Małgorzaty Zborowskiej.

1722 Contractus ante copulationem quoad prolem in fide catholica educandam

Hic liber continet copulatos, quorum unus fidei catholicae et secundus neosponsus sectae lutheranae, sequen[tes] neosponsi porrecta sibi invicem manu appromiserunt se educaturos prolem futuram utriusque sexus in fide catholica, praesentibus testibus catholicis. Hoc intendit synodus habita Varsaviae dioecesis Posnaniensis anno 1720 die 27 Februarii, cujus tenor talis:	Księga ta zawiera [wpisy] zaślubionych, z których jedno jest wiary katolickiej, drugie zaś należy do sekty luterańskiej. Niniejsi nowożeńcy, podawszy sobie wzajemnie dłonie, w obecności świadków katolików przyrzekli wychować swe przyszłe dzieci płci obojga w wierze katolickiej. Tak zażyczył sobie obradujący w Warszawie synod diecezji poznańskiej roku 1720, dnia 27 lutego, w słowach:
„Matrimonia cum hereticis non ineant, nisi spoponderint fieri catholici cautionemque juratoriam fecerint in consistorio vel (ob loci distantiam ab eodem) coram parocho et testibus fide dignis circa libros copulatorum de non avocando altero conjuge a fide catholica, tum de educanda futura prole utriusque sexus in eadem fide Romana catholica. In casum [!] vero mortis catholici, tempestive statim circa matrimonium declaretur et constituatur tutor catholicus prolis tam masculinae quam faemininae.”	„Nie wolno zawierać małżeństw z heretykami, chyba że przysięgną, iż zostaną katolikami i poprzez przysięgę poręczą w konsystorzu lub (jeśli mają do niego daleko) przed proboszczem i wiarygodnymi świadkami, z zapisem do ksiąg metrykalnych, iż nie będą odwodzić współmałżonka od wiary katolickiej, a przyszłe potomstwo płci obojga wychowają w tejże wierze rzymskokatolickiej. Zaś w przypadku śmierci [współmałżonka] katolika, zaraz przy zawarciu małżeństwa ma zostać wybrany i ustanowiony katolicki opiekun dla dzieci: zarówno dla chłopców, jak i dla dziewczynek.”
Idem vult visitatio Zalaszowiana, videatur constitutio capitularis hujus collegiatae in capitulo celebrato anno 1721 die 11 Januarii. Praeterea curatos animat, stringit, obligat Ecclesiastes capitulo 29: „Recupera proximum secundum virtutem tuam”.	Tak też życzy sobie wizytacja Załaszowskiego1, patrz: postanowienie kapitulne tej [tj. czarnkowskiej] kolegiaty na kapitule 11 stycznia 1721 roku. Zachęca też i zobowiązuje proboszczów [do tego] Eklezjastes w rozdziale 29: „Pomagaj bliźniemu według swej możności.”2
[dwa akty ślubów] [s. 896]
[19 XI 1722] Pater Petrus Chodzinski ecclesiae collegiatae Czarncoviensis canonicus confirmavit matrimonium inter Christophorum Deyt opilionem sectae lutheranae de villa Brzezno et Mariannam Gerkowną catholicam de villa Walkowice, praemissis bannis, praesentibus testibus catholicis: famato Christophoro Luxteit de oppido et Martino Gorzny de villa Brzezno.	Ksiądz Piotr Chodziński, kanonik kościoła kolegiackiego w Czarnkowie, zatwierdził małżeństwo pomiędzy Krzysztofem Deit owczarzem, z sekty luterańskiej, ze wsi Brzeźno a Marianną Gerkówną, katoliczką, ze wsi Walkowice, poprzedziwszy zapowiedziami, w obecności świadków, katolików: sławetnego Krzysztofa Luxteit z miasta [Czarnkowa] i Marcina Górznego ze wsi Brzeźno.
Siquidem Christophorus Deyt opilio est lutheranus neosponsus et Marianna Gerkowna neosponsa catholicae fidei, ideo neosponsi praedicti inierunt contractum ante copulationem quoad prolem futuram per has conditiones expressas. Iste contractus roboratus est per acta proconsularia Czarncoviensia feria quarta post festum sancti Michaelis Archangeli [30 IX] anno 1722. Asensus [?] unanimis neosponsorum est talis, hujus tenor:	Ponieważ Krzysztof Deit owczarz jest luteraninem, a Marianna Gerkówna wyznaje wiarę katolicką, dlatego  nowożeńcy ci przed ślubem zawarli kontrakt co do warunków [wychowania] przyszłego potomstwa. Kontakt ten nabrał moc prawną poprzez wpisanie do akt burmistrzowskich w Czarnkowie w środę po święcie św. Michała Archanioła [30 IX] roku 1722. Uzyskano jednomyślną zgodę nowożeńców na poniższe warunki:
1ma. Ut proles utriusque sexus fiat catholicae fidei, tam filii quam filiae. 2da. Si vero neosponsus lutheranus induxisset aut sollicitasset prolem utriusque sexus ad lutheranismum, pro hoc tamdiu tenebitur in carcere sive in oppido sive in villa, quamdiu non sistet prolem ad reverendos praesbyteros hujus ecclesiae. 3tia. Prolem quae inhoabat annum octavum tenebuntur praesentare et adducere ad ecclesiam pro tempestive informatione in fide catholica. 4ta. Si praedicta Marianna uxor Christophori obiisset prius et maritus lutheranus supervixisset, appromisit se nullo modo procuraturum nec tacturum prolem ad heresim, sed ut permaneat [s. 897] in fide catholica, sub amissione omnium bonorum. 5ta. Non alliciet neque sollicitabit catholicam neosponsam ad violationem jejuniorum et festorum, quod si convictus fuerit de hoc, mulctam pecuniariam imperiales tres duros pro qualibet transgressione expositurus est: medietas una cedat ecclesiae Czarncoviensi, secunda spectabili magistratui Czarncoviensi.	1. Że dzieci płci obojga będą wiary katolickiej: tak synowie, jak i córki. 2. Jeśli zaś nowożeniec luteranin doprowadzi lub nakłoni dziecko płci dowolnej do luteranizmu, zostanie za to zatrzymany w więzieniu czy to w mieście, czy na wsi, dopóki nie przyprowadzi dzieci do wielebnych księży tego kościoła. 3. Dziecko, które zaczęło ósmy rok życia, należy przyprowadzić do kościoła celem należytego wykształcenia w wierze katolickiej. 4. Jeśli wspomniana Marianna, żona Krzysztofa, umrze pierwsza, a mąż luteranin ją przeżyje, zobowiązuje się w żaden sposób nie zachęcać ani nakłaniać dzieci do herezji, lecz do wytrwania w wierze katolickiej, pod karą przepadku wszystkich dóbr. 5. Nie będzie zachęcał ani nakłaniał swojej żony katoliczki do łamania postów i świąt nakazanych, a jeśli by mu tego dowiedziono, ma zapłacić karę pieniężną w wysokości trzech twardych talarów za każde przekroczenie tego nakazu: połowa przypadnie kościołowi w Czarnkowie, połowa zacnie sławetnemu magistratowi w Czarnkowie.
Praeter acta proconsularia Czarncoviensia sunt etiam inscripta contractus matrimoniales hujusmodi copulatorum in actis advocatialibus, quos licet videre feria secunda ante festum sancti Martini Episcopi et Confessoris [9 XI] anno 1722.	Poza tymi aktami burmistrzowskimi czarnkowskimi, kontrakty ślubne podobnych małżeństw zapisano też w aktach wójtowskich, które można zobaczyć [pod datą] poniedziałek przed świętem św. Marcina Biskupa i Wyznawcy [9 XI] roku 1722.
[4 akty ślubów] [s. 898]
In generali visitatione nostra die 9 Decembris 1726 subscripsimus, hac addita ordinatione nostra, quatenus tam sacris canonibus quam pastoralium epistolarium praescriptis vetantibus catholici cum haereticis amplius non copulentur.	Podpisaliśmy podczas naszej wizytacji generalnej 9 grudnia 1726 roku3 dodając zarządzenie, aby nie udzielano już ślubów katolików z protestantami, czego zabraniają święte kanony oraz przepisy listów pasterskich.
(-) Franciscus Libowitz, Sacrae Theologiae et Utriusque Juris Doctor, cathedralis canonicus Posnaniensis, generalis specialiter deputatus visitator, manu propria	(-) Franciszek Libowicz, doktor świętej teologii i praw obojga, kanonik katedralny poznański, wizytator generalny ze specjalnym zleceniem, ręką własną.

Źródło: Parafia Czarnków, AAP sygn. PM 052/01, s. 895, 896-897, 898.

Fragment parafialnej księgi zaślubionych dotyczący małżeństw mieszanych.

¹ Dosłownie wizytacja załaszowska - wizytacja archidiakonatu poznańskiego 1695-1696 przez Mikołaja Załaszowskiego archidiakona poznańskiego (por. AAP sygn. AV 18).
² Mdr 29, 20 (tłum. za Biblią Tysiąclecia); Wulgata: Ecclesiasticus 29, 27.
³ Notatka sporządzona w księdze metrykalnej podczas wizytacji archidiakonatu poznańskiego 1726-1728 (por. AAP sygn. AV 20).

1801 Confirmation der bischöflichen Dispensation für den Joseph Chrapczak und die Agnes Machowiąka zu ihrer Verheiratung

Wir Friedrich Wilhelm von Gottes Gnaden König von Preußen

Thun hiermit kund, daß das bischöfliche Consistorium zu Posen, zweien in verbotenen Graden verwandten Untertanen, den Joseph Chrapczak und der Agnes Machowiąka, Behufs ihrer vorhabenden Verheiratung, die benötigte Consistorial Dispensazion, den 28-ten September 1801 erteilt hat, solche auch von den Verlobten zu Unsrer höchten Bestätigung anhero in Originali eingereicht worden ist, daher Wir dieselbe hierbeigeheftetermaßen, weil dagegen nichts zu erinnern befunden worden ist, hierdurch Allerhöchst confirmirt haben. Urkundlich unter Unserer Süd Preußischen Regierung, größern zu Siegel und gewöhnlichen Unterschrift. Gegeben Posen den 2-ten November 1801.

Confirmation [der] bischöflichen Dispensation für den Joseph Chrapczak und die Agnes Machowiąka zu ihrer Verheiratung.



Źródło: Żytowiecko, Liber copulatorum 1796-1838, AAP sygn. PM 341/04, s. 39

Król pruski Fryderyk Wilhelm III zatwierdza dyspensę konsystorza poznańskiego od przeszkody małżeńskiej.

1907 Impedimentum ex copula illicita

Jutrosin, die 4. Octobris 1907.	Jutrosin, 4 października 1907.
Franciscus Dratwa, confessarius petit dispensationem super primo gradu affinitatis.	Franciszek Dratwa, spowiednik, prosi o dyspensę od 1. stopnia powinowactwa.
Reverendissime domine vicari generalis!	Najprzewielebniejszy księże wikariuszu generalny!
Titius et Caja volunt matrimonium inire. In confessione absoluta ante proclamationes comperi qua confessarius, Cajam cum Petro, fratre Titii, copulam carnalem habuisse. Quare cum impedimentum illud sit occultum, sitque periculum scandali et diffamationis ex variis suspicionibus proveniens pro Caja, si matrimonium non contrahatur, supplico humiliter illustrissimam dignitatem vestram pro dispensatione super supra dicto impedimento primi gradus ex copula illicita provenientis.	Tytus i Gaja1 chcą zawrzeć związek małżeński. W trakcie spowiedzi przed zapowiedziami dowiedziałem jako spowiednik, że Gaja spółkowała z Piotrem, bratem Tytusa. Dlatego, ponieważ przeszkoda ta pozostaje w tajemnicy oraz istnieje niebezpieczeństwo zgorszenia i zniesławienia dla Gai z powodu różnych podejrzeń, gdyby nie zawarła małżeństwa, pokornie proszę Jaśnie Oświecony Urząd Wasz o dyspensę od wspomnianej przeszkody pierwszego stopnia pochodzącej z niegodziwego stosunku.
(-) ks. F. Dratwa	(-) ks. F. Dratwa
Reverendissimo domino vicario generali, Posnaniae.	Najprzewielebniejszemu księdzu wikariuszowi generalnemu w Poznaniu.
[adnotacja:] Er. m. dispensatio expetita hisce conceditur. Posnaniae die 5ta Octobris 1907. Officialis et vicarius generalis Echaust J[ulianus].	[adnotacja:] [...] niniejszym udziela się żądanej dyspensy. W Poznaniu, 5 października 1907. Oficjał i wikariusz generalny Echaust Julian.

Źródło: Jutrosin, sygn. A/II/1, teczka "Jutrosin dyspensy"

¹ Imiona stosowane w kazusach prawa kanonicznego (tajemnica spowiedzi nie pozwalała na użycie prawdziwych imion).

1773 Facultas benedicendi matrimonium inter Personas diversae Religionis

Anno 1773 die 3tia Junii z wyraznego konsensu Illustrissimi Jmci Xiędza Szczepana Rola Skrzebowskiego officyała poznanskiego zabieraiący się do stanu małzenskiego pracowity Chrystof Walter młodzian z pracowitą wdową Szirmerową diversae religionis, a nie mogąc bydź aby [s. 44] tamże in officio juramenta wykonali, przede mną w obecnosci swiadkow w kosciele przed slubem one złozyli et quidem ut sequitur.

Ich Christoph Walter schwör dem in der Allerheiligsten Dreyfaltigkeit einigen Gott, wie daß ich nach vollzogner Vermählung mit Maria Schirmerin einer Catholikin den H. Catholischen Glauben welchen Sie bekennet nicht verwerfen werde die Kinder beydes [?] Geschlechts nahmlich Söhne und Töchter welche Gott geben möchte auß zukünftiger Ehe auf meine Religion nicht werde aufreden, lehren [?] und überziehen, und auch: wie daß ich kein anderes Eheweib habe welches mir zur jetzigen Ehe möchte nein Verhinderung seyn: So wahr mir Gott helffe und seines Sohns unschuldiges Leyden, unterschreibe mich mit gehaltener Hand.

(-) Chrystoph Walter

Ich Maria Schirmerin schwör dem in der Allerheiligsten Dreyfaltigkeit einigen Gott, wie daß ich nach vollzogner Vermählung mit Christop Walter einem Dissidenten die Kinder beydes Geschlechts nahmlich Söhne und Töchter welche Gott auß zukünftigen Ehemanne geben möchte nicht werde überziehen lassen. So wahr mir Gott helffe, Seines Sohns unschuldige Leyden und alle Heiligen. Weßwegen ich mich mit gehaltener Hand unterschreibe.

(-) Maria Schirmerin

Tanquam testes:

(-) Bernardus Gutsche

(-) Joseph Siebert [?]

(-) Joseph Szillffe [?]

Anno 1773, die 3tia Junii idem qui supra praemissis tribus proclamationibus tribus continuis diebus dominicis et nullo detecto impedimento canonico benedixi matrimonium inter laboriosum adolescentem Christophum Walter cum laboriosa vidua Maria Schirmerin colona Raconievicensi, testantibus: famato Bernardo Gutsche figulo et cive Raconievicense, laborioso Siebert et laborioso Josepho Szillffe colono Raconievicense.

[s. 44a]

Stephanus Rola Skrzebowski

Archidiaconus Pscevensis

Vicarius in Spiritualibus et Officialis Generalis Posnaniensis

Admodum Reverendo Sigismundo Gajewski Ecclesiae Parochialis Raconievicensis Curato nobis in Christo Dilecto salutem in Domino.

Expositum nobis fuisse et esse nomine et pro parte Honestorum Christophori Walter Dissidentis in Poloniam advenae et ab aliquot annis sub Parochia Raconievicense commorantis et Mariae Schirmerowa Catholicae Viduae, qualiter ipsi matrimonium secum contrahere in animo intendunt, supplicatumque nobis fecerunt, quatenus obstante diversitate Religionis ad Contrahendum ejusmodi matrimonium consensum impertiri dignaremur. Nos Spectatis spectandis Tibi Loci Curato matrimonium inter eosdem exponentes /: praevia Submissione Juratoria de educanda Prole in Fide Orthodoxa Romano-Catholica per exponentes, ac insuper per Christophorum, quod vinculo matrimonii non est ligatus facienda et subscribenda, per Te vero in Librum Metrices inscribenda deinde ad Officium praesens in forma probanti remittenda :/ servata Forma Sacri Concilii Tridentini praemissisque Bannis benedicendi licentiam et facultatem impertimur per praesentes. In quorum fidem etc. Datum in Cancellaria Consistorii Generalis Posnaniensis Die 22. Maii Anno 1773

(-) Stephanus Skrzebowski Archidiaconus Pscevensis, Officialis Generalis Posnaniensis

[in dorso] Facultas benedicendi matrimonium inter Personas diversae Religionis introcontenta.

Źródło: Parafia Rakoniewice, Liber Copulatorum 1767-1780, AAP sygn. PM 246/03, s. 43-44a

Na s. 44a zgoda na ślub protestanta, przybysza zza granicy z katoliczką wdową, uwalniająca ich od przeszkody odmiennego wyznania (diversae religionis, mixtae religionis) pod warunkiem złożenia pisemnych przysiąg:

- przez obojga: o wychowaniu dzieci w wierze katolickiej,

- przez narzeczonego: o stanie wolnym.

Wcześniej (s. 43-44): roty przysiąg obojga w języku niemieckim oraz akt metrykalny ślubu.

1827 Dispensatio Romana super I. affinitatis gradu

Datur facultas Admodum Reverendo Bonaventurae Dębiński Ecclesiae Parochialis in Jutrosin Vicario verificandi et exequendi literas apostolicas praesentibus in originali adnexas, sub datum Romae apud S. Petrum sub annulo piscatoris die 16-ta Junii currentis anni emanatas, idque in favorem Dilectorum Josephi N. laici et Apolloniae N. parochiae Jutrosinensi subjectorum, in ordine dispensationis super primo affinitatis gradu, quo se invicem attinent, ac tandem si de veritate narratorum in literis apostolicis exaratorum Eidem constiterit, matrimonium inter eosdem, dummodo nullum aliud iis obstet canonicum impedimentum, de quo sub onere conscientiae quam diligentissime inquirat, praemissis omnibus tribus bannis servataque forma S. Concilii Tridentini, tum dispositione Regiminis in matrimonialibus facta in omni observata, in facie Ecclesiae benedicendi.

Datum Posnaniae die 24-ta Augusti 1827.

Consistorium Generale Administratoriale Posnaniense

(-) Przyłuski

--------------------------------------------------------------------

Dilecto Filio Vicario ? Dilectis et Filiis Capitulo et Canonicis Majoris Ecclesiae Posnaniensis illius sede Archiepiscopali vacante legitime deputato

LEO PP. XII.

Dilecte Fili Salutem et Apostolicam Benedictionem.

Oblata nobis nuper pro parte Dilectorum Filiorum Josephi N. laici et Appolloniae N. mulieris

Posnaniensis Dioecesis petitio continebat

Quod Ipsi qui ut asserunt ex honestis familiis pauperes tamen et miserabiles ac Orthodoxae fidei Cultores vere existunt ac ex suis tantum labore et industria prout etiam sub obedientia Sanctae Romanae Ecclesiae vivunt ex certis peculiaribus rationabilibus causis animos eorum moventibus et presertim ad avertendum perversionis a fide Catholica periculum quod in illis partibus acatholicis mioles? incurrerent, cupiunt invicem matrimonialiter copulari, sed quia alias dicta Appollonia praefati Josephi fratris germani ad praesens defuncti uxor extitit, desiderium eorum hac in parte adimplere non possunt absque Sedis Apostolicae dispensatione.

Ideo Nobis humiliter supplicari fecerunt Exponentes praedicti ut eis in praemissis de opportune dispensationis gratia providere de benignitate Apostolica dignaremur. Nos igitur eosdem Exponentes specialis gratia favore prosequi volentes, nec non eorum quemlibet a quibusvis excommunicationis et interdicti aliisque Ecclesiasticis sententiis censuris et poenis a jure vel ab homine quavis occasione vel causa latis, si quibus quomodolibet innodati existunt, ad effectum praesentium tantum consequendum, harum serie absolventes et absolutos fore censentes, certam tamen de praemissis notitiam non habentes, hujusmodi supplicationibus inclinati, Discretioni tuae, de qua plenam in Domino fiduciam habemus, per praesentes committimus et mandamus,

quatenus deposita per te omni spe cujuscumque muneris aut praemii etiam sponte oblati, a quo te omnino abstinere debeas, de praemissis te diligenter informes et constito tibi prius ex peculiaribus dictorum Exponentium circumstantiis quas circumspecte pensare et librare debebis [1] de asserto praesenti periculo aposthasiae dictorum Exponentium a fide Catholica, si per informationem exactam a personis fide dignis rite ac recte examinatis canonice habitam easdem preces veritate realiter ac omni mendacii et fraudis suspicione prorsus remota niti compereris, super quo tua conscientia graviter onerata remaneat.

Cum eisdem Exponentibus, dummodo dicta Apollonia propter hoc rapta non fuerit ipsique Exponentes pauperes et miserabiles ac Orthodoxae fidei cultores vere existant ac ex suis tantum labore et industria, prout etiam sub obedientia Sanctae Romanae Ecclesiae vivant ut praedicitur quod Impedimento Primi ex praemissis provenientis Affinitatis gradus hujusmodi ac constitutionibus et ordinationibus Apostolicis caeterisque contrariis quibuscumque non obstantibus, Matrimonium inter se publice, servata forma Concilii Tridentini contrahere illudque in facie Ecclesiae solennizare et in eo postmodum remanere, libere ac licite valeant auctoritate nostra dispensamus? Prolem suscipiendo exinde legitimam nunciando,

volumus autem quod si tu spreta monitione nostra hujusmodi aliquid muneris aut praemii occasione dispensationis praefatae exigere vel oblatum recipere presumpseris, excommunicationis sententia tamdiu innodatus existas donec a Sede praedicta absolutionis beneficium per satisfactionem condignam merueris obtinere et nihilominus dispensatio a te faciendae praedictae nullius sit roboris vel momenti.

Datum Romae apud Sanctum Petrus sub annulo Piscatoris, die xvj Junii 1827, Pontificatus nostri anno quarto.

Pro Magistro Brevium

(-) A. Willaume Officialis Deputatus

Pieczęć: "Regia Legazione di Prussia (in Roma)" i in.

Źródło: Jutrosin, A/II/1, Akta tyczące się dyspensow 1827-46, s. 1-2

[1] formuła tylko w dyspensach super primo affinitatis gradu 
 

huoi – hujusmodi
serta – servata

Tridni – Tridentini
excnis – excommunicationis
pta – praedicta
absnis – absolutionis
obnere – obtinere 

Literatura:
1. "Pyrrhi Corradii... Praxis Dispensationum Apostolicarum...", Venetiis 1699, Apud Paulum Balleonium http://books.google.pl/books?id=XttFAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=pl

2. ASS 34 [1901-1902] p. 46: Ex S. Dataria Apostolica, formula XI Corosopiten. (affinitas – ex matrimonio – in primo gradu – ob religionem et honestatem – per simplicem signaturam)

3. "De Dispensationibus Matrimonialibus Vincentio de Justis..." http://books.google.pl/books?id=rPn_pez38ooC&printsec=frontcover&hl=pl

4. Petrus Dens, "Theologia ad usum seminariorum, et sacræ theologiæ alumnorum", Tomus VII http://books.google.pl/books?id=YZpQAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=pl

1817 Laboriosa Scholastica de villa Radomicko

Anno Domini 1817 Die Vero Lunae Quarta Mensis Augusti

Coram Illustrissimo et Reverendissimo Domino Clemente Wierusz Walknowski Custode Cathedrali Vicario in spiritualibus et Officiali Generali Posnaniensi comparuit personaliter Laboriosa Scholastica de N. maritata N. oriunda de villa Radomicko et Parochiae ibidem subjecta, Laboriosi Thomae N. de villa Sierpowo oriundi ad Parochiam Radomicensem spectante legitimi Mariti Consors Actrix Principalis,

in termino ex solita judiciorum cadentia et ex actis ac conservatione Causarum, nec non ex Literis Edictalibus iisque tertia vice pro Decanatibus Vschovensi, Smiglensi et Costensi juxta praxim consuetam ex Cancellaria Officii praesentis in ordine ad promulgandum in Ecclesiis Parochialibus supra expressorum Decanatuum diebus Dominicis et Festis ex Ambona coram populo ad Divina audienda congregato contra praedictum Thomam N. ab annis plusquam sex absentem, quatenus si alicubi extiterit ad Consortem suam redeat, aut aliquam notitiam de loco suae commorationis praebeat emanatis

testantibus subscriptionibus omnium Rectorum Ecclesiarum Parochialium in praemissis Decanatibus existentium, alte dictam promulgationem praescripto Instrumentorum Edictalium sufficienter adimpletam fuisse, nihilque notitiae obtinere potuisse, si alicubi existit, aut e vivis decessit, taliterque legitime executis? in diem hodiernam proveniente?, accusata contumacia supranominati citati et moniti in quantum nec per se aut suum legitimum Mandatarium justificationem suae absentiae exhibentis, ac pro termino hodierno comparentis, referendo se ad Literas Missiles primitus ad Illustrissimum Officium praesens per Illustrem Admodum Reverendum Franciscum Xaverium Preuss Ecclesiae Parochialis Radomicensis Curatum sub die 13 Novembris 1816 directas, interponentem petitionem nomine Actricis extraditionis Literarum Edictalium fine deveniendae reperibilitatis absentis Mariti ejusdem ex eo:

Quod dictus Thomas N. provocatus ad servitium exercitus Polonici et jam ab annis ultra sex absens, nescitur quo se divertit, aut si in vivis existit, nullam adusque notitiam de loco suae commorationis praestitit, et taliter Consortem suam deseruit. Ex supra allegata publicatione Literarum Edictalium ut praemissum effectuata minime innotuit aliquod vestigium reperibilitatis absentis qui servitio militari subjectus fuit, et exinde praesumendum venit, aliquo casu fortuito e vivis decessisse.

Ideo inhaerendo Bullae Leonis Papae Decimi ad Regnum Poloniae se regulantis, ob absentiam alterutrius Conjugum arbitrio Locorum Ordinariis sive eorum Vicariis secundas Nuptias posse desertatum celebrare relinquenti et permittenti sibi Actrici in miserrimo statu existenti et manibus victum ad sustentationem vitae quaerenti, facultatem convolandi ad alia Matrimonii vota, salvo etiam si opus fuerit juramento ignorantiae praestando, dari humillime expetiit.

Et Illustrissimus ac Reverendissimus Dominus Vicarius in Spiritualibus et Officialis Generalis Posnaniensis supramemoratus, Termino ex Literis Edictalibus tertiis pro parte Laboriosae Scholasticae N. Actricis contra Laboriosum Thomam N. ejusdem Maritum ex Cancellaria Officii praesentis emanatis, et per subsecutam in Ecclesiis Parochialibus Decanatuum Vschovensis Smiglensis et Costensis ex ambona coram populo ad Divina audienda congregato publicationem, et cum anterioribus binis suo in Judicio productis debite executis citatu? in diem hodiernam proveniente legitimo adinvento, attentaque dictae Actricis intuitu obtinendae facultatis convolandi ad alia Matrimonii vota ad Nos factae Instantia;

Si quidem ex praemissis Literis Edictalibus in Ecclesiis Parochialibus supradictorum Decanatuum legitime promulgatis, de reperibilitate dicti Mariti citati ab annis prope Septem absentis nullum vestigium devenisse constat, imo eundem tanquam servitio militari obligatum aliquo casu fortuito e vivis decessisse praesumitur, et reditus ejus minime sperandus venit, proinde quatenus dicta Actrix pro comprobatione tam diuturnae absentiae quam irreperibilitatis illius juramentum in eam Rotham:

"Ja Scholastyka N. przysięgam Panu Bogu Wszechmogącemu w Troycy Swiętey Jedynemu iako od czasu wzięcia męza Męza (sic!) mego Tomasza N. z Wsi Radomicka na Kanton do Woyska Polskiego, lubom się o nim pilnie dowiadywała, iuz odtąd zadney wiadomosci niemiałam, lub gdzie by się znaydował, i czyli zyie niewiem. Tak mi Panie Boze dopomoz przez Niewinną Mękę Syna Twego Jezusa Chrystusa, przez przyczynę Nayswiętszey Maryi Panny i Wszystkich Swiętych Amen."

praestet injunxit, quod quidem juramentum, quoniam suprascripta Scholastica Actrix judicialiter incontinenti praestitit, ideo conformando se Bullae Leonis Decimi Papae, eidem facultatem convolandi ad alia Matrimonii vota praeviis tribus Denuntiationibus ac Servata in reliquis forma Sacri Concilii Tridentini dandam et concedendam esse duxit, prout /: salvo regressu ad priorem Maritum in casu illius reditus reservato :/ dedit et concessit per praesentes.

Praesente Me Casimiro Stefanski Cancellariae Consistorii Posnaniensis Regente et ad Actum hunc Substituto Notario.

Ex Actis Consistorii Generalis Posnaniensis extractum et Sigillo praelibati Illustrissimi ac Reverendissimi Domini Vicarii in Spiritualibus et Officialis Generalis Posnaniensis communitum.

/-/ Clemens Walknowski Officialis Generalis

Negotium Pauperum.

Kop.: Parafia Radomicko, Liber Copulatorum 1795-1820, AAP sygn. PM 245/03, f. 239c