1744 Submissio quoad prolem in fide catholica educandam

Eodem die [5ta Februarii 1744]. Idem vicarius [Jacobus Rakowicz vicarius Sarnoviensis] benedixi matrimonium inter famatos Zachariam Radek civem Sarnoviensem sutorem acatholicum et Agnethem Pilarząnka dictam de villa Gay oriundam catholicam, praemissis tribus bannis diebus festivis expeditis. Testes: magnifica Marianna de Zakrzewskie Kierska domina et haeredissa Sarnoviensis, magnifici Antonius et Isidorus Zakrzewscy et alii quam plurimi domini. Et hic in continenti praeassertus neosponsus spopondit in praesentia fide dignorum catholicorum, nimirum Adami Dąmbrowicz proconsulis et Matthia Sadzikoski advocati, civium Sarnoviensium, prolem utriusque sexus in fide orthodoxa educandam absque ulla exprobratione et rixa suae uxoris.	Tegoż dnia [5 lutego 1744]. [Ja], tenże wikariusz [Jakub Rakowicz wikariusz sarnowski], pobłogosławiłem małżeństwo pomiędzy sławetnymi Zachariaszem Radek mieszczaninem sarnowskim, szewcem, akatolikiem i Agnieszką zwaną Pilarzanką, pochodzącą ze wsi Gaj, katoliczką, poprzedziwszy to trzema zapowiedziami ogłoszonymi w dni świąteczne. Świadkowie: wielmożna Marianna z Zakrzewskich Kierska1, pani i dziedziczka Sarnowy, wielmożni Antoni i Izydor Zakrzewscy i inni liczni panowie. Następnie wspomniany nowożeniec zobowiązał się pod przysięgą w obecności godnych wiary katolików, mianowicie Adama Dąbrowicza burmistrza i Macieja Szadzikowskiego wójta, mieszczan sarnowskich, iż potomstwo płci obojga wychowa w wierze katolickiej2, nie czyniąc żadnych zarzutów ani nie wzniecając sporów ze swoją żoną.
NB. Literae ab illustrissimo officio hac in circumstantia ad illlustrem praepositum directae de tenore tali:	NB. Pismo od prześwietnego konsystorza w tej sprawie, skierowane do jaśnie oświeconego proboszcza, w brzmieniu następującym:
"Illustris admodum reverende domine, frater observandissime! Skrupuł, który WMMPan miałeś w daniu ślubu mieszczaninowi sarnowskiemu z pokojową JeymćPani Kasztelanicowy z tej racji, że sponsus jest luter, tak rezolwuję, aby tenże mieszczanin submisją uczynił, jako proles utriusque sexus będzie edukowana in fide orthodoxa catholica, i że przyszłej żonie non exprobrabit eandem fidem catholicam, którą to submisją konotuj WMMPan w metryce copulatorum. His peractis, ponieważ już zapowiedzi wyszły, możesz WMMPan bezpiecznie dać ślub. His expressis jestem solita observantia illustris admodum reverendae dominationis vestrae. Addictissimus frater et ad obsequia paratissimus servus.	„Jaśnie Oświecony Przewielebny Panie3, Wielce Szanowny Bracie! Skrupuł, który WMMPan4 miałeś w daniu ślubu mieszczaninowi sarnowskiemu z pokojową JeymćPani Kasztelanicowy z tej racji, że oblubieniec jest luteraninem, tak rozwiązuję, aby tenże mieszczanin uczynił zobowiązanie, iż potomstwo płci obojga wychowa w wierze katolickiej i że przyszłej żonie nie będzie wypominał tejże wiary katolickiej, które to zobowiązanie zapisz WMMPan w metryce zaślubionych. Następnie, ponieważ już zapowiedzi wyszły, możesz WMMPan bezpiecznie dać ślub. Kończąc, pozostaję z należnym uszanowaniem wobec Jaśnie Oświeconej Przewielebności Waszej. Szczerze oddany brat i do usług zawsze gotowy sługa.
(-) X. Józef Pawłowski, mpp.	(-) X. Józef Pawłowski5, ręką własną.
Z Poznania, die 29 Januarii 1744." [s. 182]	Z Poznania, dnia 29 stycznia 1744."
In superficie harum literarum tenor ejusmodi:	Na odwrocie6 dokumentu słowa następujące:
"Illustri et admodum reverendo domino Stephano Lisiecki, ecclesiarum collegiatae Beatae M. V. in summo Posnaniensis canonico, parochialis Sarnoviensis praeposito, domino fratri observandissimo w Sarnowie."	"Jaśnie Oświeconemu i Przewielebnemu Panu Stefanowi Lisieckiemu, kanonikowi kolegiaty NMP in summo w Poznaniu, prepozytowi kościoła parafialnego w Sarnowie, Wielce Szanownemu Panu Bratu, w Sarnowie."

Kop.: Parafia Sarnowa, Liber Copulatorum ab anno 1744, AAP sygn. PM 263/01, s. 181-182.

Pod aktem metrykalnym małżeństwa mieszanego skopiowano pismo oficjała poznańskiego zawierające warunki, pod którymi należy je zawrzeć.

¹ Marianna z Zakrzewskich Kierska - wdowa po Samuelu Kierskim, kasztelanicu rogozińskim.
² dosł. prawowiernej (łac. orthodoxa).
³ Panie (za łac. Domine) - zwrot grzecznościowy stosowany wobec duchowieństwa jeszcze w XVIII-wiecznej polszczyźnie. W łacińskiej formule "Habemus papam" tytułuje się papieża podwójnym Dominus.
⁴ WMMPan - Wielce Mnie Miłościwy Panie lub Wielmożny a Mnie Miłościwy Panie.
⁵ Józef z Werbna Pawłowski, wikariusz generalny i oficjał poznański 1739-1759, archidiakon pszczewski.
⁶ tj. na stronie adresowej pisma. Kopert jeszcze nie stosowano; przed wysłaniem składano arkusz z pismem na kilka części, pieczętowano i opatrywano adresem.

1628 Plenipotentia Lescziny y Franciszka

Plenipotentia Lescziny y Franciszka.

Przed urzędem sławnego pana Stephana Aptekarza wuita grodziskiego oblicznie stanąwszy sławny Gregier Kwarta mieszczanin poznanski, vigore plenipotentiae sibi ab honesta Dorothea Kresichlebowna coram officio advocatiali Posnaniensi concessae et coram officio praesenti commonstratae constituit in omni meliori modo et forma in locum suum famatos viros Franciscum organarium et Albertum Leszczyna cives Grodziscenses plenipotentes et mandatarios suos, ad promovendas causas et prosequendas actiones cum tutoribus praefatae uxoris suae ex quacunque caussa sibi insidentes, promittens pro rato et firmo omnia quicquid praefati plenipotentes sui cum iisdem tutoribus fecerint constituerintque se habiturum. Actum ut supra [18 IX 1628].

Źródło: Grodzisk Wlkp., wójtowskie 1627-1641, czystopis, sygn. 1530, s. 144

Ustanowienie pełnomocników (plenipotentów).

Grzegorz Kwarta mieszczanin poznański, na podstawie pełnomocnictwa (plenipotencji) udzielonego mu przez żonę Dorotę Kresichlebówną (najpewniej rodem z Grodziska) i zapisanego w księdze wójtowskiej miasta Poznania ustanawia w swoje miejsce pełnomocników, sławetnych: Franciszka organistę i Wojciecha Leszczynę, mieszczan grodziskich. Upoważnia ich do prowadzenia spraw sądowych wraz z opiekunami żony.

1627 Zaprzedanie y wzdanie domu z mielcuchem Fellerowi przes Iego Mosci Xiędza Kanonika przes Urząd Radziecki y spitalne Ducha Swiętego

Judicium opportune bannitum celebratum per famatos Ioannem Gładisz advocatum Grodziscensem, Stephanum Pharmacopolam, Andream Socha, Gregorium Gugiełka et Gasparum Sikie scabinos, 20 Novembris anno 1627.¹

Zaprzedanie y wzdanie² domu z mielcuchem Fellerowi przes Iego Mosci Xiędza Kanonika przes Urząd Radziecki y spitalne Ducha Swiętego.

Przed tymze sądem potrzebnie ukupionym stanąwszy oblicznie Jego Mosc Xiądz Wociech Trach Gninski canonik poznanski, proboszcz koszminski, plebąn grodziski y sławny urząd radziecki miasta Grodziska pospołu z panem Łukaszem Kosnym, Janęm Baryczką y Andrzeiem Torzikięm, szpitalnemi³ Ducha Swietego, sani per omnia existentes publice ac per expressum⁴ dobrowolnie i unanimiter⁵ wszyscy zobopolnie zeznali, Jego Mosc X. Kanonik iako supremus tutor⁶, a cisz panowie iako opiekuni szpitala Ducha Swiętego.

Iż oni zaprzedali y sądownie na wiecznosc powzdali dom z mielcuchem po nieboszczycey Annie Osiadły pozostały, ze wszytkim prawem, panstwem, własnoscią y prziległosciami ich y co tam iest gozdzięm przywito y co wicią przywito, stoiące na ulicey Koscinski⁷ w sąsiectwie między domami Wociecha Ciasta y Jąna Kretka, dobra swe własne przes decret Jego Mosci X. officiala poznanskiego względem testamentu y praelegatt⁸ niebosczyce Anney Osiadły sobie przysądzone, dobra wolne, ita late et circumferentialiter prout eadem bona cum suis adiacentiis in suis metis et limitibus ab antiquo consistunt dislimitata, cum omni iure, dominio, proprietate ac titulo haereditario, nec non cum utilitatibus et fructibus, censibus ac redditibus ex iisdem bonis provenientibus⁹, ex nunc in realem et [s. 49] effectualem intromissionem pacificamque ac aeternam utriusque possessionem¹⁰ ku trzymaniu, uzywaniu, daniu, darowaniu, zaprzedaniu, zafrymarczeniu¹¹ beneplacitamque de iisdem bonis dispositionem¹², nic tam na się ani successory swe¹³ prawa zadnego nie zostawuiąncz,

uczciwemu Jąnowi Fellerowi mieszczaninowi grodziskiemu y potomkom iego, za summę złotych dziewiącisett y pięcdziesiątt polskich, względem ktorey summey mianowaney omięniony kupiciel dał przedawcom swym wyzy mianowanym¹⁴ złotych czterzysta polskich, sktorych go panowie przedawcy quietowali¹⁵. Ostatek kupiciel przodrzeczony¹⁶ ma takowym sposobem wypłacac: na swiety Jąn Krzciciel blisko przyszły¹⁷ złotych trzysta, ostatnią y trzecią ratę złotych dwiescie y pięcdziesiątt na swiętą Jadwigę in anno subsequenti¹⁸ 1628 ma połozycz, za czym quit generalny z istotney¹⁹ zapłaty od panow przedawcow swych ma otrzymać.

Y zapisuią panowie przedawcy mianowani kupicielowi swemu przodrzeczonemu warunek y evictią dostateczną²⁰ względem tego domu y mielcucha, obiecuiąncz go y potomki iego ab omnibus et singulis omnium et singularum personarum tam spiritualium quam secularium, cuiuscunque status, sexus et conditionis illae existant, impedimentis juridicis occasione quarumcunque rerum in quodcunque officium et judicium introductis et in posterum emergendis, coram quovis judicio et officio tueri, evincere, eliberare ac indemnem reddere²¹, ad primam mutuam resignationem successoribusque suis id oneris nempe evictionis ab invicem intercedentis [?] subeundam [?] imponendo [?]²².

Y obiecały sobie stronie obiedwie tęn contract tak w cale²³ iako w częsci spolnie in omnibus punctis et clausulis, articulis conditionibusque²⁴ mocnie i irrevocabiliter²⁵ trzymac²⁶ y wykonac, pod przepadkięm rowney summey rato, pacto firmoque contractu sub vadio supra vallato permanentibus²⁷.

Ktore zaprzedanie y wzdanie przes sąd ninieiszy są umocnione y utwierdzone miec moc czasy wiecznemi de forma iuris plenissima²⁸. Super quo arrha iuri soluta²⁹.

Źródło: Grodzisk Wlkp., wójtowskie 1627-1641, czystopis, sygn. 1530, s. 48-49

Sąd wójtowski zbierał się:
a) trzy razy do roku jako sąd wielki (iudicium magnum bannitum, sąd wielki zagajony) z udziałem przedstawiciela dziedzica lub dzierżawcy miasta,
b) częściej jako sąd powiatkowy (iudicium particulare bannitum) lub:
c) zwoływany na żądanie stron sąd potrzebny (iudicium opportune bannitum, iudicium emptum opportune bannitum, sąd z potrzeby ukupiony, sąd potrzebnie ukupiony).

Wpisy spraw rozpatrywanych przez sąd wójtowski poprzedzała wykaligrafowana metryczka posiedzenia sądu, określająca jego rodzaj, podająca skład oraz datę posiedzenia. Niniejszy kontrakt sprzedaży został poprzedzony właśnie taką metryczką, którą przytaczam w całości. Sąd wzmiankowano też w intytulacyjnej części aktu, zwykle go rozpoczynającej.

¹ Sąd z potrzeby gajony, sprawowany przez sławetnych Jana Gładysza wójta grodziskiego, Stefana aptekarza, Andrzeja Sochę, Grzegorza Gugiełkę i Kaspra Sikie, ławników, 20 listopada roku 1627.

² wzdanie, powzdanie (łac. resignatio) – akt przeniesienia własności.

³ ekonomowie kościoła szpitalnego.

⁴ sani per omnia existentes publice ac per expressum – będący w pełni zdrowia, publicznie i wyraźnie.

⁵ unanimiter – jednomyślnie.

⁶ supremus tutor – najwyższy opiekun prawny.

⁷ Kościańskiej.

⁸ praelegata (z łac.) – zapisy dodatkowe obok spadku.

⁹ tak wzdłuż i wokół jak dobra te wraz z przyległościami w swoich granicach i przecznicach od dawna ograniczone pozostają, wraz z wszelkim prawem, władztwem, własnością i tytułem dziedzicznym, jak również z pożytkami i dochodami, czynszami i korzyściami, które te dobra przynoszą.

¹⁰ dopuszczając odtąd rzeczywistą i skuteczną intromisję (wwiązanie, sądowe wprowadzenie w posiadanie) oraz nienaruszone i wieczyste obojga (tj. domu i mielcucha) posiadanie.

¹¹ ku trzymaniu, uzywaniu, daniu, darowaniu, zaprzedaniu, zafrymarczeniu – kalka łacińskiej formuły z kontraktów sprzedaży: tenendi, utifruendi, dandi, donandi, vendendi, comutandi (frymark – zamiana dóbr).
¹² beneplacitamque de iisdem bonis dispositionem – oraz swobodę w dysponowaniu tymi dobrami.

¹³ na swoich spadkobierców.

¹⁴ wspomniani.

¹⁵ kwitowali (z łac. quietatio).

¹⁶ przodrzeczony, przerzeczony – wyżej wymieniony.

¹⁷ blisko przyszły – najbliższy (przy terminach).

¹⁸ in anno subsequenti – w przyszłym roku.

¹⁹ faktycznej (łac. realis).

²⁰ warunek i ewikcja (łac. evictio) – synonimy oznaczające zaręczenie za pewność nabycia dobra. Znów kalka z łaciny: evictionem sufficientem (dostateczną ewikcję).

²¹ od wszystkich i poszczególnych przeszkód prawnych wnoszonych przez jakiekolwiek osoby duchowne czy świeckie, jakiegobądź stanu, płci czy położenia, w jakichkolwiek sprawach, w jakimkolwiek sądzie czy urzędzie, wnoszonych teraz czy takich, które w przyszłości się pokażą, przed każdym sądem i urzędem bronić, wybawiać, ratować i uwalniać od roszczeń.

²² zobowiązując się [?] do wzajemnego świadczenia [?] sobie ewikcji aż do pierwszego wzajemnego przeniesienia własności [przez nich czy] ich spadkobierców.

²³ w cale – w całości.

²⁴ in omnibus punctis et clausulis, articulis conditionibusque – we wszystkich punktach, klauzulach, artykułach i warunkach.

²⁵ irrevocabiliter – nieodwołalnie.

²⁶ przestrzegać.

²⁷ rato, pacto firmoque contractu sub vadio supra vallato permanentibus – przy zachowaniu [?] kontraktu jako ustalonego, umówionego i potwierdzonego pod zakładem wyżej zagwarantowanym; por. formuła rato pacto manente.

²⁸ de forma iuris plenissima – ściśle według prawa.

²⁹ Super quo arrha iuri soluta. – Od czego zapłacono sądowi pamiętne.

1604 In causa Alberti Wartała

In causa Alberti Wartała.¹

Coram eodem judicio² stanąwszy oblicznie uczciwy <Wociech> {Paweł} Wartała, prosiel aby mu piniądze według arestu³ z deposytu woythowskiego (ktore są od urzędu grodziskiego za dom Brukarzewski u pana woytha połozone) beły wydane, pokazuiąc na nie na tymze domu obligacyą⁴, na co pan woyth tak odpowiedział: Ze ich pan Stephan Aptekarz na ten czas bormistrz grodziski z deposytu naszego wyręczeł, ktore ma polozyc za syę in depositum domini advocati⁵ gdyby tego potrzeba beła. {Na co} Actor⁶ zas odpowiedział: A tosz ia ich potrzebuię, proszę niech według aresthu mego zasię in deposito advocatiali⁷ usque ad litis decisionem⁸ {beły} będą.

Dominus Albertus Thetno, praefectus civitatis Grodiscensis, controversiis partium exauditis ac intellectis, praefatam sumam, super quam dominus Albertus Wartała arestum juridicum fecit, a fideiussoribus his qui pro domino Stephano proconsule fideiusserunt, domino Martino Lipinski advocato exigendam decrevit⁹, tak aby podług arestu w deposyczie woytowskim na powiatek¹⁰ blisko przyszły¹¹ beła. Super quo memoriale officio solutum¹². Actum ut supra¹³ [s. 436: 17 XII 1604].

Źródło: Grodzisk Wlkp., Liber Actionum Scabinalium 1594-1609, sygn. 1529, s. 440

¹ W sprawie Wojciecha Wartały.
² przed tymże sądem.
³ Areszt – urzędowe zajęcie rzeczy lub sumy.
⁴ zastaw, zobowiązanie (łac. obligatio).
⁵ do depozytu pana wójta.
⁶ powód.
⁷ w depozycie wójtowskim.
⁸ do rozstrzygnięcia procesu.
⁹ Pan Wojciech Tetno, burmistrz miasta Grodziska, sporu stron wysłuchawszy i rozważywszy, postanowił, by rzeczona suma, na której pan Wojciech Wartała wykonał areszt sądowy, została przez pana Marcina Lipińskiego wójta ściągnięta od poręczycieli, którzy poręczyli za pana Stefana burmistrza.
¹⁰ powiatek – sąd ławniczy zwyczajny, zbierający się w stałych terminach (łac. iudicium bannitum ordinarium).
¹¹ blisko przyszły – kalka z łacińskiej formuły datacyjnej: proxime futurum.
¹² Od czego opłacono urzędowi pamiętne.
¹³ Zdziałano jak wyżej.

1712 Inter Socha et Grodzki decretum

Actum Grodzisci feria 6ta post festum {Inventionis} <Exaltationis> S. Crucis proxima [16 IX], anno Domini 1712¹.

Inter Socha et Grodzki decretum.²

Poniewasz pan Piotr Socha powazył się in via publica³ na ulicy, kędy omnis securitas vigere⁴ powinna⁵, wazył się pana Grodzkiego bez dania przyczyny laską alias trzciną bic, ktoremu ucho przetrącił z obuch dwuch stron, twarz mu posinił, a do tego, ze na ucho nie słyszy, iako fusius obloquitur⁶ obductio y swiadectwa, przez co pacem et securitatem publicam violavit⁷, takze ex ea ratione⁸, ze będąc ławnikiem, ktory wszelki przykład z siebie drugim omnis honestatis⁹ dac powinien, on ieszcze wykroczył.

Przeto sąd ninieyszy radziecki grodziski, zabiegaiąc takiey lekkomyslnosci, a stossuiąc się do dekretu wyraznego S.p. Wielm. J. P. Leopolda z Bnina Opalinskiego kasztelana nakielskiego a dziedzica miasta Grodziska, feria quinta in vigilia festi s. Andreae Apostoli proxima anni [!] 1663¹⁰ ferowanego sic sonantis¹¹: „Si et in quantum aliquis contra proconsulem et consules et seniores nunc et pro tempore existentes inique consurrexerit etc., is omnis sessione quindenaria praetoriana et repositione centum marcarum paenae curialis irremisibiliter luenda ex convictione mulctabitur”¹², takze do prawa z porządku mieyskiego wyraznego jure municipae [?] 38 articulo¹³ „Jezeliby ieden drugiego kijem ubił, tak zeby razy y mieysca zbite zasiniały albo spuchły, tedy chocby skargą występną obzałowano y chocby obwiniony był przekonan, niema byc na ciele karan, ale tylko sędziemu winę y stronie emendę¹⁴ przepadnie”,

nakazuie aby pan Piotr Socha (lubo by powinien bydz cięzy y surowiey karan, ale uwazaiąc teraz czasy cięszkie), oddał winy mieyskiey grzywien 30, ktore powinny posć na poprawę szkoły grodziskiey, a zaod y cyrulikowi, tum pro damnis litisque expensis¹⁵ panu Grodzkiemu 20 grzywien y tu w domu u pana burmistrza został się na posłuszenstwie, poki winny y emendy tey nie odda, y tegosz pana Matheusza Grodzkiego y małzonkę iego powinien dwiema¹⁶ sąmsiadami przeprosić y obadway powinni się przeprosic tu u sądu, a pan Grodzki powinien złotych 4 y groszy 3 oddać młynowego panu Sosze.

Źródło: Grodzisk Wlkp., radziecka, 1712-1713, protokół, sygn. 1516, s. 148

Wspomniane oględziny i zeznania w sprawie pobicia - na s. 49-50 tejże księgi.

¹ Zdziałano w Grodzisku, w piątek po święcie Podwyższenia Krzyża Świętego, roku Pańskiego 1712.
² Dekret [w sprawie] między Sochą i Grodzkim.
³ na drodze publicznej.
⁴ wszelkie bezpieczeństwo panować.
⁵ securitas (bezpieczeństwo) jest rzeczownikiem rodzaju żeńskiego, podobnie jak inne zakończone na -tio (lectio, actio, obductio, satisfactio etc.)
⁶ szerzej stwierdzają.
⁷ pogwałcił pokój i bezpieczeństwo publiczne.
⁸ z tego powodu.
⁹ cnót wszelakich.
¹⁰ w czwartek w wigilię święta św. Andrzeja Apostoła roku 1663.
¹¹ tak brzmiącego.
¹² „Jeśli i o ile kto przeciw burmistrzowi, rajcom i starszym teraz i w przyszłości te stanowiska pełniącym niegodziwie powstanie itd., ten siedzeniem przez dwa tygodnie w ratuszu i złożeniem stu grzywien kary dworskiej nieodwołalnie z przezysku płatnej ukarany będzie.”
¹³ artykułu 38 prawa miejskiego.
¹⁴ odszkodowanie.
¹⁵ a za szkody i poniesione koszty procesowe.
¹⁶ liczba podwójna, por. Mądrej głowie dość dwie słowie.

1607 Concordia inter mollitores et subditos generosi Jacobi Uieyski

Concordia inter mollitores et subditos generosi Jacobi Uieyski¹ 

Actum in curia villae Granowo protunc residentiae generosi Jacobi Uieyski, feria quinta in vigilia festi s. Thomae Apostoli anno Domini 1607.²

Coram generosis Cristophoro Miękiczki, Adamo Kozielski, Stanislao Sypniewski, Michaele Glinski, Stephano Zelenczki nec non famatis Jacobo Dambrowa advocato, Nicolao Kopytek et Adamo Dyasek scabinis iuratis de oppido Grodzisko, in praesentia honesti Pauli Zywioł ministerialis terrestris generalis regni ad hunc actum infrascriptum rogatis, assumptis et evocatis, et in ea qua infra patet forma declaratis.³

Wysłuchawszy IchM. PP. przerzeczeni pospolu z urzędem mieyskim woytowskim grodziskim, iako się stał mord y zabiczie głowy nieboszczyka Jana Szaia, kmieczia z Niemierzyc IchM. PP. Maczieia y Jakuba Uieyskich, o ktore zabiczie obwinieni są: Casper Kincel młynarz ze wsi Ratay iako pryncypał in fuga manualis facti w Grodzisku captus⁴, takze Jan Pach młynarczyk z Buku iako pomocnik, takze in fuga manualis facti w Buku poieymany, do ktorego zabiczia ten to pryncypał et complex suus⁵ bendąc officiose publiceque⁶ przes przerzeczony urząd grodziski pytany, dobrowolnie się przyznali, ze zabieli y winnymi się bydz osądzili prosząnc o miłosierdzie, aby ostrym prawem na [s. 663] gardle karani nie beli, gdysz pokuthę wszelaką za swoy występek czynicz y pelnicz chcą by naostrzeyszą.

Czo IchM. PP. przerzeczeni y urząd mieyski bacząc, ze czi, pryncypał sswoim pomocznikiem confessi sunt actum homicidii propositum⁷, wienc y do surowości prawa, ktoremu ipso facto ex agnitione benevola⁸ czi to obwinieni podpadli stawa [?] płynie [?] nie przystempuiąc, włozeli syę (prosbami wielkimi bendąc uięczi y na to pommąc, ze Pan naywysszy na serce skruszone y grzech swoy wyznawaiące litość czyni) do Jego M. Pana Uieyskiego, na ten czas residenta wsi Granowa, y do pothomkow nieboszczykowskich, aby surowość prawa w miłosierdzie obroczili. A Jego M. P. Uieyski, człowiekiem bendacz krzesczianskim, patrzącz na prawdziwą tych mezoboyców skruchę y załość, obrazę swoię panską, ktora onego samego y brata iego Jego M. Pana Maczieia dotknęła, odpuszcza.

Za czo przerzeczeni wszyscy JchM. pospołu y z urzędem przerzeczonym podziękowali, to iednak postanowili y wynalezli, aby czi to obwinieni poenam capitis redimen(do)⁹ taką pokutę uczynili, aby głowę pothomkom zapłaczieli iuxta juris formam¹⁰, do tego aby sześć niedziel pokuthę odprawowali w czechle u koszczioła farskiego, to iest: Casper w Grodzisku a Jan w Buku, za widzeni tych to potomkow, począwszy od zaczęcia wielgi mszy asz do samego [s. 664] kazania, co zacząnć powinni dominica proxime futura¹¹ et continuare subsequenter¹² zupełnie.

Druga, maią przysiąnc de pace servanda¹³ JchM. PP. Uieyskim y poddanym ich, na ktore conditie¹⁴ poniewasz ysz pozwoleli y one zisczić przes rąk swych IchM. y urzędowi danie obiecali, tedy pothomkowie nieboszczykowscy onych stego na tęn czas terminu criminalnego manualis facti¹⁵ pusczieli, poniewasz to, iako czi obwinieni IchMcziam przirzekli, rąk swoich daniem strzymać chcą, a ysz IchM. pospoł z urzędem mieyskim utramque partem super conditiones praestandas et adimplendas pozwaliaiącze¹⁶ baczą, wiencz y to uwazaiąncz, ze criminal pars actorea¹⁷ odpuszcza ducta zelo misericordiae¹⁸, tedy takową ugodę urząd grodziski authoritate officii sui¹⁹ ex unanimi consensu p(raesen)tium peticioneque²⁰ aprobuie²¹ y onę ad peticionem partis utriusque²² do acth swoich woytowskich przieymuie, ea tamen conditione praemissa²³: jezliby czi obwienieni pryncipalis cum complice²⁴ praemissas conditiones tam in parte quam in toto niezisczeli²⁵, tedy salva via jure agendi successoribus contra eosdem inculpatos ratione praemissi homicidii confessi reservatur²⁶. Na czo czisz tho inculpati uterque²⁷ in solidum et specialiter officiose²⁸ pozwalaią. Actum ut supra praesentibus quibus supra²⁹.

Źródło: Grodzisk Wlkp., Liber Actionum Scabinalium 1594-1609, sygn. 1529, s. 662-664

¹ Ugoda pomiędzy młynarzami i poddanymi urodzonego Jakuba Ujejskiego.
² Zdziałano we dworze wsi Granowo, obecnie rezydencji urodzonego Jakuba Ujejskiego, w czwartek w wigilię święta św. Tomasza Apostoła roku Pańskiego 1607 [wigilia św. Tomasza wypadła w 1607 r. w piątek; błąd skryby wynikł zapewne stąd, że czwartek to po łacinie feria quinta, "dzień piąty"].
³ Przed urodzonymi: Krzysztofem Miękickim, Adamem Kozielskim, Stanisławem Sypniewskim, Michałem Glińskim, Stefanem Zieleńskim [Zielęckim?], jak również sławetnymi Jakubem Dąbrową wójtem, Mikołajem Kopytkiem i Adamem Diaskiem, ławnikami przysiężnymi z miasta Grodzisko, w obecności uczciwego Pawła Żywioła woźnego ziemskiego. Wszyscy oni zostali zaproszeni, wybrani i zwołani na potrzeby niżej spisanego aktu, niżej wyrażono też ich decyzje.
⁴ in fuga manualis facti captus - schwytany podczas ucieczki z miejsca przestępstwa [?]
⁵ et complex suus - i jego wspólnik
⁶ officiose publiceque - urzędowo i publicznie
⁷ confessi sunt actum homicidii propositum - przyznali się do popełnienia przedstawionego zabójstwa
⁸ ipso facto ex agnitione benevola - z mocy samego faktu dobrowolnego przyznania się do winy
⁹ poenam capitis redimendo - wykupując się od kary śmierci
¹⁰ iuxta juris formam - według przepisu prawa
¹¹ dominica proxime futura - w najbliższą niedzielę
¹² et continuare subsequenter - i kontynuować w kolejne
¹³ de pace servanda - o zachowaniu pokoju
¹⁴ conditie - warunki (od łac. conditio - warunek)
¹⁵ manualis facti - dotyczącego rękoczynu [?]
¹⁶ utramque partem super conditiones praestandas et adimplendas pozwaliaiącze - przy zgodzie obu stron na warunki, które mają zostać spełnione
¹⁷ pars actorea - strona powodowa
¹⁸ ducta zelo misericordiae - wiedziona żarliwym miłosierdziem
¹⁹ authoritate officii sui - powagą swego urzędu
²⁰ ex unanimi consensu p(raesen)tium peticioneque - za jednomyślną zgodą i prośbą obecnych [względnie: "stron", jeśli przyjąć rozwinięcie (p(ar)tium)]
²¹ aprobuie - zastosowano abrewiację skracającą łacińskie „pro” do jednego znaku
²² ad peticionem partis utriusque - na prośbę obu stron
²³ ea tamen conditione praemissa - poprzedzając ją jednak następującym warunkiem
²⁴ pryncipalis cum complice - główny sprawca ze wspólnikiem
²⁵ praemissas conditiones tam in parte quam in toto niezisczeli - wspomnianych warunków tak w części, jak i w całości nie spełnili
²⁶ salva via jure agendi successoribus contra eosdem inculpatos ratione praemissi homicidii confessi reservatur - zastrzega się możliwość postępowania prawnego wobec tychże oskarżonych w sprawie wspomnianego zabójstwa, do którego popełnienia się przyznali
²⁷ inculpati uterque - obaj oskarżeni
²⁸ in solidum et specialiter officiose - solidarnie i wyraźnie przed urzędem
²⁹ Actum ut supra praesentibus quibus supra. - Zdziałano jak wyżej, w obecności tych, co wyżej.

1628 Powzdanie gruntu przes Soszyną Szultzowey siostrze swey we 100. złot.

Powzdanie gruntu przes Soszyną Szultzowey siostrze swey we 100. złot.

Przed tymze sądem potrzebnie ukupionym zagaionym oblicznie stanąwszy uczciwa Pani Dorota Soszyna mieszczka Grodziska maiąca przysobie dotego actu Zaopiekuna sławnego Pana Jana Pyszka mieszczanina Grodz: Zdrowa naciele yrozumie będąncz iawnie iasnie ydobrowolnie przes mianowanego opiekuna swego Zeznała

ysz ona grunt swoi własny dziedziczny Matiaszewski rzeczony podledomu Kozakowego ziednę apodle mielcucha Grzybowskiego stoiący z drugą stronę zaprzedała ysądownie nawiecznosc rozdała ze wszytkim prawem panstwem własnoscią y titułęm dziedzicznym iako iest wswych granicach y przecznicach wydzielony y zdawna wszerz ywzdłusz wokolicznosciach swoich wymierzony iako sama trzymała y uzywała nic tam nasię ani Potomki swoie prawa zadnego niezostawuiąncz Zarazęm ku istotnemu trzymaniu uzywaniu daniu darowaniu zaprzedaniu zafrymarczeniu y ku nalepszemu pozytkowi czasy wiecznemi obroceniu Sławney Pani Elzbiecie Adamowej Szulcewey mieszczce Grodziski siostrze swoiey rodzoney Zasummę złotych sta Polskich w Koronie idących ktorą summę mianowaną omięniona Pani Dorota oney Z gruntow macierzystych według ugodey była winna Sktorey to summey sta złotych pomięniona Pani Elzbieta maiąca przysobie dotego actu Za opiekuna Pana Macieia Adamczyka mieszczanina Grodz: mianowaną Panią Dorotę siostrę swą czasy wiecznemi quietowała. y obiecuie Pani Dorota Soszyna przodrzeczoną Elzbietę siostrę swą y potomki iey względem tego gruntu od wszelakich impedimentow ossob wszelkich bronic y Zastępic toties quoties opus fuerit. Ktore zaprzedanie y wzdanie gruntu zquitem przes sąd ninieiszy są utwierdzone yumocnione miec moc czasy wiecznemi de forma iuris plenissima. Super quo arrha iuri est soluta ut supra.

Źródło: Grodzisk Wlkp., wójtowskie 1627-1641, czystopis, sygn. 1530, s. 137

Protestatio Sochy

Coram officio Advocatiali civitatis Grodziscensis personaliter comparens famatus Andreas Socha civis Grodziscensis prottestował się przeciwko uczciwey Elzbiecie Szultsowey y Macieiowi Adamczykowi mieszczanom Grodziskim

Ze oni przeciwko iemu nescitur quo iure facto condictamine tak zsobą iako y zmałzonką iego Dorotą communicatoque inter se omnes consilio tęsz małzonkę iego opera et industria sua przywiedli dotego ze teyto Pani Adamowey Szultsowey grunt pewny zięmny w Act tutecznych Grodziskich bez wiadomosci yconsensu iego iako tutora własnego clandestine, nullo autem contractu qui semper cum resignatione quorumvis bonorum de iure observatur, powzdała in praeiudicium et levipendium mariti sui. Aisz qui sub tutela vivunt nullum actum Judicialem exercere possunt, vir autem ratione consumati matrimonii uxori suae tutor efficitur exindeque nulla bona sine viri consensu donandi vendendi neque resignandi habet potestatem tedy iterum atque iterum tam de nullitate eiusdem resignationis quam de poena contra quosvis tutores auctores huius mali sancita solenniter est protestatus o którą poenae iako stimi quos in citatione sua declarabit tak spomięnionym Adamczykiem ktory się pod praetextem iakis Tutoriey doprzerzeczony Elzbietey małzonki Pana Adama Szultsa niepotrzebnie się y wtę się sprawę ku oszukaniu iego wdał tempore suo et loco experiri vult. petens eandem suam protestationem in Acta praesentia inscribi. Quod solidavit Actum vigessima septima Julii Anno 1628.

Źródło: Grodzisk Wlkp., wójtowskie 1627-1641, czystopis, sygn. 1530, s. 139

Żona Andrzeja Sochy, Dorota Soszyna, bez zgody męża sprzedała swój grunt siostrze, Elżbiecie żonie Adama Szulca. Andrzej Socha składa w tej sprawie protestację (skargę urzędową). Daty obu zapisów: sprzedaży („powzdania”) i protestacji dzieli 6 dni.