1796 Verba malitiae

NB. Ob perpetuam memoriam omnibus successoribus relinquo casum, qui mihi accidit die 4ta Augusti 1796. Magnificus Franciscus Rydzynski aggressus est me in meo fundo. Imprimis verbis malis, contumeliosis tractavit et in fine occidere voluit.

NB. Na wieczną pamiątkę wszystkim moim następcom zostawiam przypadek, który mi się zdarzył dnia 4 sierpnia 1796. Wielmożny Franciszek Rydzyński1 napadł mnie na mym gruncie. Najpierw złośliwymi i obelżywymi słowy dotknął, a na koniec próbował zabić.

Or.: Księgi metrykalne parafii Jeżewo, Liber metrices baptisatorum..., 1790-1820, AAP sygn. PM 108/01, s. 21.

Notatka księdza Szymona Gębalskiego, plebana jeżewskiego, umieszczona między kolejnymi metrykami chrztu z roku 1796.
 

¹ Franciszek Rydzyński (zm. 1812), s. Wojciecha stolnika poznańskiego, dziedzic Jeżewa.

1704 Decretum in Stanislaum Ciepa

Actum feria 4ta post dominicam 3tiam [post] Pentecosten [4 VI] etc. 1704.

Decretum in Stanislaum Ciepa

Przed sąd sławetny burmistrzowski poniecki jako też potrzebny¹ wujtowski zupełnie zagajony obecnie pozwany staneł p. Stanisław Ciepa mieszczanin poniecki, na którego przełożył skargę najpierwiej leśny uskarżając się przed sądem tak burmistrzewskim jako i wujtowskim, że wielką szkodę czynił w lesie miejskim, gdy olszyny na raz siedm krzy wyciął, którą znaliazł na podwórzu jego, jednak p. Stanisława Ciepy przy domu nie zastał. Drugą skargę przełożył przeciwko jemu sługa mieski, że kiedy mu rozkazuje na straż, aby ją odprawił, jako i drugi mieszczanin, sługę mieskiego konfunduje i znieważa, słowa jemu nieuczciwe mówiąc, oprócz tego szkalując, że „Dioboł po tej straży, lepiej by ją diobli wzięli!”, gdysz to jednak rozkaz i wola wielmożnego Jmci dobrodzieja jest. Trzecia skarga przełożona od leśnego, że pomieniony pan Stanisław Ciepa krowy trzy paść każe w lesie mieskim [s. 497], gdy tylko jedną starą na zabicie paść wolno według prawa i postanowienia wszystkich rolników.

Przed sąd tedy pozwany pan Stanisław Ciepa, gdy jemu to wszystko proponował² i jego napominał: ażeby szkodę w lesie miejskim więcej czynić się nie ważył; 2do aby miejskiego, gdy mu na straż rozkazuje, nie konfundował; 3tio aby nie trzy krowy, ale tylko jedną według postanowienia rolników wszystkich w lesie mieskim paść kazał; 4to aby szkody tak w lesie, jako w łąkach albo w polu nie czynił, stojąc przed sądem tak burmistrzewskim jako i wujtowskim pana burmistrza oraz i wszystek urząd konfundować i znieważyć śmiał, mówiąc: „Mię jednego tylko widzicie, a drugich nie!”, gdzie zadał panu burmistrzowi, że czeladź jego bydłem jego wozem wozi olszynę, a po staremu jego nie widzą, „A mię o pięki, które na sobie do domu noszę, karać chcecie!”

Co p. burmistrzowi dowieść nie mógł, bo leśny wyznał i przysięgać na to był gotowy, {na} <że> pan burmistrz na swoją potrzebę albo do folwarku swego nie wyciął olszynę, ale dwie fóry słudze miejskiemu, a trzecią do chałupy pastuszy, onę nią ogrodzić, wycięto. Potym do pana burmistrza mówieł: „Dlatego Waść na mię następujesz, chcąc mię wygnać i wyrugować z Ponieca, ażebyś Waść mógł dostać tej pułkwarty roli. Ta to Waści jeszcze w oczy kole, pewnie ją Waść nie dostaniesz!”

Dla tych tedy ekscesów wyżej opisanych osądzony pan Stanisław Ciepa od sławetnego urzędu burmistrzewskiego i wujtowskiego niniejszym dekretem, aby ex nunc³ winny dał grzywien pięć, ratusz zasiadł⁴ i pana burmistrza przez czterech mieszczanów przeprosieł. In quantum⁵ by kiedykolwiek pomieniony Stanisław Ciepa w takich wykroczył ekscesach i więcej by się co takowego ważył, pod dwojaką podpadać będzie winnę, to jest grzewien dziesięć in praesentia officii⁶ płacić będzie.

Quod decretum pro jure suscepit.⁷

Or.: Akta miasta Poniec, Acta advocatialia Ponecensia, 1667-1706, indukta, sygn. I 44, s. 496-497.

¹ z potrzeby gajony, sprawowany na żądanie stron.
² przedstawiał (z łac.)
³ zaraz.
⁴ odbył karę więzienia.
⁵ w razie gdy.
⁶ w obecności urzędu.
⁷ Który to dekret [pozwany] przyjął.

1681 Decretum inter Catharinam Szymanowska et Matthiam Buxel

Decretum inter Catharinam Szymanowska et Matthiam Buxel.

Actum feria sexta ante festum sanctae Dorotheae Virginis et Martyris proxima [31 I 1681].

Coram officio advocatiali Ponecensi personaliter constituta honesta Catharina honesti Sebastiani Szymanowski civis Ponecensis consors legitima, cum assistentia mariti sui uti tutoris coniugalis supremi, [fecit] judicialem propositionem in et contra honestum Matthiam Buxel civem Ponecensem.¹

Że on bez żadnej danej przyczyny, ale tylko z samy zawzięty przeciwko aktorce² złości, nie pomniąc na poszanowanie i miłość sąsiecką, w szpitalu S. Barbary dowiadującą się, jeżeli chleb, który jej wzięto z rozkazu bormistrzowskiego na rynku zaniesiony, jest do szpitala, bez żadnego respektu kijem wargę na lewy stronie przetrąciwszy na pułtora członka raniuł. Na co conventus³ odpowiadając: że ja dla swarów wielkich ze mną czyniących i słów zelżywych mnie zadających musiałem aktorkę uderzyć. Aktorka odpór dając taki: że ja citato⁴ żadnych słów zelżywych nie zadawała, alem się tylko przysła pytać do szpitala o chleb mnie wzięty; świadkiem parobkiem szpitalnym popieram, który był na ten czas w izbie. Przypozwany żadnego świadectwa na komprobacją⁵ zadanie słów zelżywych nie wywodząc defecit⁶. Actrix⁷ o sprawiedliwość z przypozwanego prosi.

Officium itaque praesens advocatiale Ponecense, exauditis ambabus partibus consideratisque earum alegationibus, controversiis et defensionibus eoque attento et considerato, quoniam honestus Matthias Buxel sine ulla data causa ut ex testimonio aparet, sed ex vera malitia honestam Catharinam Szymanowska actricem verberibus affecit eamque, ut in obductione⁸ patet, vulneravit iniuriamque verborum sibi per actricem illatam nullis testibus, sed tantum nudis verbis probavit, immo in probatione defecit sibique contra jus descriptum ex actrice justitiam ministravit.

Ideo ad poenam infra descriptam praefatum officium decreto praesenti citatum condemnavit et primo, ut sessionem in carcere praetorii subeat, deinde ut damna et expensa litis doloremque vulneris solvat, deprecationem faciat deinque decem marcarum [s. 40] judici luat in instanti. Quod decretum actrix pro jure suscepit, citatus vero videns se agravatum ad officium et judicium consulare Ponecense appellavit. Quae appellatio admissa non praetereunte decreto advocatiali.⁹

Or.: Akta miasta Poniec, Acta advocatialia Ponecensia, 1667-1706, indukta, sygn. I 44, s. 39-40.

¹ Przed urzędem wójtowskim ponieckim osobiście stanąwszy uczciwa Katarzyna, uczciwego Sebastiana Szymanowskiego mieszczanina ponieckiego prawna małżonka, przy asyście męża swego jako najwyższego [bo] z racji małżeństwa opiekuna, [wniosła] sądowną skargę przeciwko uczciwemu Maciejowi Bugzelowi, mieszczaninowi ponieckiemu.
² powódkę (z łac. actor – powód).
³ pozwany.
⁴ pozwanemu.
⁵ łac. comprobatio – potwierdzenie, dowód.
⁶ ustąpił.
⁷ powódka.
⁸ obdukcja i protestacja Szymanowskiej oraz kontumacja Bugzela na s. 37 tejże księgi.
⁹ Urząd zatem niniejszy wójtowski poniecki, po wysłuchaniu obu stron, rozważeniu ich dowodów, dyskursu i obrony, mając też na względzie, iż uczciwy Maciej Bugzel bez żadnego zgoła powodu - jak okazało się z zeznania - lecz z czystej złości uczciwą Katarzynę Szymanowską powódkę uderzył i ją - jak wynika z obdukcji - poranił, a zniewagi słownej przez powódkę mu wyrządzonej żadnymi świadkami, lecz tylko nagimi słowy poparł, przeto w dowodzeniu ustąpił i tak wobec dowodów powódki wydał na siebie wyrok. Przeto rzeczony urząd dekretem niniejszym skazał pozwanego na karę niżej opisaną, to jest: po pierwsze, by poddał się karze więzienia w ratuszu, dalej, by szkody i wydatki procesowe oraz boleść rany wynagrodził, [powódkę] przeprosił, wreszcie by sędziemu zaraz zapłacił karę 10 grzywien. Który to dekret powódka jako prawny przyjęła, pozwany zaś, uważając się za pokrzywdzonego, apelował do urzędu i sądu radzieckiego ponieckiego. Którą to apelację przyjęto z utrzymaniem w mocy dekretu wójtowskiego.

1700 Ingressus in turrim generosorum Czamerow

Ingressus in turrim generosorum Czamerow.

Ad officium et acta praesentia castrensia Posnaniensia personaliter venientes honestus Joannes Czeszewicz Posnania [?] ministerialis Regni generalis, officio praesenti notus et generosi Georgius Brudzewski atque Stanislaus Zakrzewski <sani existentes, libere ac manifeste> {recedendo} recognoverunt.

Quia ipsi ad instantiam et officiosam requisitionem generosorum Volfgangi patris et Ottonis filii Czamerow fuerunt <personaliter> die hodierna actu descripta <in turri castri praesentis Posnaniensis [...] existentes> {praesentes et} viderunt <indebite compescunt [?]>, {quando} quomodo iidem generosi Czamprowie turrim castri praesentis idque satisfaciendo decreto castrensi Posnaniensi de actu feria secunda post dominicam Cantate proxime praeterita inter generosum Haza actorem et praefatos generosos Czamery lato, mediante quo (ratione ingenui Leyman per eosdem generosos Czamery concussionis, convulnerationis [s. 358r] exindeque mortis eidem Leyman causationis, insuper praefati generosi Haza per supradictos generosos Czamery circa vindicationem capitis Leyman {praesenti [?]} verbis scommaticis laesionis minas diffidatoriasque [?] in vitam generosi Haza promulgationis) sessio turrica castri praesentis per spatium duarum septimanarum sese continue et immediate sequentium ab actu decreti illius in sex septimanis computando, eisdem generosos Czamerom iniuncta est.

{In [...] termino c[...] praesentis castrensis Posnaniensi [......] c[...] decreto iidem generosi Camery satisfaciendo [...] in praesentia praefatorum generosorum Georgii Brudzewski atque Stanislai Zakrzewski ut ju[...] [...] introdux[...]t, de quo praesentem idem ministerialis et nobiles fecerunt relationem.} In praesentia il[...] recognoscentium turrim eandem ingressi sunt eiusque sessionem per se in eam introducti inchoaverunt eandemque se ad tempus decreto eodem praef[...] et assignatum continuaturos se declararunt. In quam turrim [...] introduxerunt et introductos in ea relinquerunt, de quo praesentem fecerunt relationem.

Źródło: Poznań Gr. 824, relacje/protokół, r. 1700, s. 357v-358r

Wpis poświadczający rozpoczęcie odbywania kary wieży przez Wolfganga Czamera i jego syna Ottona. Sąd grodzki skazał ich na 2 tygodnie więzienia za pobicie ze skutkiem śmiertelnym wolno urodzonego (ingenuus) Leymana oraz znieważenie urodzonego Hazy, powoda, przy dochodzeniu ich ukarania (vindicatio capitis). Woźny składa relację o wprowadzeniu ich do wieży.

1727 Testimonia pro parte Jacobi Piekarzewicz

Testimonia pro parte Jacobi Piekarzewicz

Coram Officio Spectabilis Domini Andreae Gęzikiewicz advocati Grodziscensis actisque praesentibus advocatialibus Grodziscensibus personaliter comparentes infrascripti Testes occasione perhibendi Testimonii ad instantiam Famati Jacobi Piekarzewicz rotificis talia veritatis suae Testimonia deposuere, quorum

Primus Testis Andreas Karpiewicz rotifex civis Grodziscensis recognovit:

„Yż kiedy się wadziła Kołodzika Jakubowa z Kowalką Walentą, słyszałem iako powiedziała Kołodzika na Walentą Kowalkę żeś gęsi białe pokradła a czarne mi nadała. Iest temu niedziel dwanaście.”

Supra quod Testimonium praefatus Andreas Karpiewicz supra realitatem suprascripti Testimonii solita Juris forma juravit.

Secundus Testis Bryska rodem z Krotoszyna Kołodzieyczyk:

„Teraz w tę Niedzielę iak Magister szedł do domu szedł chłop za nim y przyszedł przed swoy Dom, stanął przed domem kędy tesz idąc do Kościoła Andrzy Stelmasczyk stanął na kamieniu, kędy począł wołać Stelmasczyk na Jakuba Kołodzieia Ty kpie sk**synu niepodciwyś, zapaskudziłeś nam Cech y całe Miasto. Twoy Oyciec chodził do Żydów drwa rąbać y niegodzineś, tylko cie za Karaskiem z Miasta wygnać. Dokąd przyszedszy, Matka y Brat iego także te słowa na niego wołali, com słyszał to powiadam y gotowem na to przysiądz.”

Quo ad primum Testimonium in casu abjurationis Andreae Karpiewicz ob defectum Testimonii huius (?) Jacobus Piekarzewicz nomine Martianae consortis suae solenniter protestatus est in et contra Catharinam Walenta Kowalka idque in eo

„isz ta pomieniona Walenta Kowalka przed samemi żniwami, idąc z Pola rzekłam do Stelmachow iż moie gyęsi teraz są czarne a przed tym były białe, czy mi ie kto odminił? odezwał się chłopiec naypierwy mały, powiedział: boday cię piorun trzasł, pilnuy ich sobie, a drugi zaś w pysk iey tam tey szelmie. Zaś Ona sama przyskoczywszy iakem stała przed Stelmaszką zgołemi rękoma chciała mnie bić mowiąc ty Chaydenay Żydowskie, gdybyś niemiała dziecka obacuła byś co bym ztobą robiła. Kowal zas sam do mego pasierba mowił wez rusnice nabi ią strzel iey w łeb, szkoda na nie prochu ią psami wyszczuć z Miasta.”

Pro qua injuria verbali, et ignominia tanta Is Idem Jacobus Piekarzewicz nomine Martianae consortis suae de praefata confusione tum de damnis litisque expensis iterum atque iterum quam solennissime protestatur.

Grodzisk Wlkp., Advocatialia 1722-1728 , sygn. 1518, f. 387

Z powodu defektu zeznania złożonego przez pierwszego świadka, protestujący Jakub Piekarzewicz, kołodziej, w imieniu swojej żony składa zeznanie obciążające Walentą Kowalkę (tj. żonę kowala Walentego).

Pisownię słów polskich nieznacznie uwspółcześniono.

1776 Oraczewski Contumax

Actum Grodzisci Feria Tertia post Festum Sanctae Margarethae V. et M. proxima die scilicet 16ta mensis Julii AD 1776

Oraczewski Contumax

Famatus Joannes Oraczeski Civis Grodziscensis ad Instantiam Instigatoris Officii utriusque ex munere suo agentis Actoris, occasione laesionis Proconsulis ac Consortis Ejus in Domo Ejusdem Proconsulis peractae Citatus, quoniam ad editam sibi Citationem non comparuit, ideo Officium utrumque eundem Famatum Oraczeski Contumacem primo sub paena unius Marcae pronunciavit.

---------

Actum Grodzisci Feria Quarta post Festum Sanctae Margarethae V. et M. proxima die scilicet 17ma mensis Julii AD 1776

Oraczewski Contumax Secundo

Famatus Joannes Oraczeski Civis Grodziscensis ad Instantiam Instigatoris utriusque Officii Grodziscensis ex munere suo agentis Actoris, prout in Actis et processu Causae continetur Citatus, quoniam ad editam sibi Citationem secundo non comparuit, eundem utrumque Officium Contumacem peremptorie secundo sub paena duarum Marcarum pronunciavit.

Grodzisk Wlkp., radziecka 1771-1780, sygn. 1525, f. 181

Pierwsze dwa dekrety kontumacji (niestawiennictwa w sądzie) w sprawie o znieważenie Burmistrzostwa w ich domu.

1776 Oraczeskiego Condemnatio

Actum Grodzisci Feria Quinta post Festum Sanctae Margarethae V. et M. proxima, die scilicet 17ma mensis Julii AD 1776

Oraczeskiego Condemnatio

Quandoquidem Famatus Joannes Oraczeski Civis Grodziscensis ad Instantiam Instigatoris utriusque Officii Grodziscensis ex munere suo agentis Actoris, occasione laesionis Spectabilium Proconsulis ac Consortis Ejus in Domo Eorum contra omne fas et observantiam Jurisdictionis suae cum Scandalo totius plebis peractae, Citatus ad trinas Citationes unam Literalem alteras verbales ex temera sui Contumacia terminos in praefixis Citationibus expressos non attentavit neque in Judicio ad acclamationem per Bedellum Civitatis Causae sibi intentatae comparuit, quinimo ob postpositionem Judicii se sistere nequivit,

ideo Judicium utriusque Officii Grodziscensis attenta Instantia actoris, Citati vero temera Contumacia considerata, ob quam Decreta trina Contumacialia super se obtinuit, Eundem Citatum Contumacem peremptorie tertio pronunciavit, Eumque uti rebellem Juri? et inobedientem Jurisdictionis suae captivandum decrevit, quatenus per Familiam Civilem ubivis locorum captivetur et carceri intrudatur, ut ad proposita suae illicitae actionis directe futuro in termino ex carcere respondere queat mandavit.

Grodzisk Wlkp., radziecka 1771-1780, sygn. 1525, f. 181

Wraz z wydaniem trzeciego dekretu kontumacji w sprawie o znieważenie (laesio) Burmistrzostwa w ich domu przy zgorszeniu ludu, sąd rozkazuje pozwanego schwytać i wtrącić do więzienia, by stamtąd odpowiadał.